🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:11:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कार्षि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कार्षि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कार्षि

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (cf. कर्षि॑) drawing, ploughing, VS. vi, 28 ([v.l. कार्षि॑न्, MaitrS.; Kāṭh.])

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कार्षि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कार्षिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कार्षी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. कार्षि (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. कार्षि (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  6. कार्षिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. कार्षिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कार्षि (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकार्षिकार्षिणीकार्षीणि
द्वितीयाकार्षिकार्षिणीकार्षीणि
तृतीयाकार्ष्णाकार्षिभ्याम्कार्षिभिः
चतुर्थीकार्ष्णेकार्षिभ्याम्कार्षिभ्यः
पञ्चमीकार्ष्णःकार्षिभ्याम्कार्षिभ्यः
षष्ठीकार्ष्णःकार्ष्णोःकार्ष्णाम्
सप्तमीकार्षणि / कार्ष्णिकार्ष्णोःकार्षिषु
सम्बोधनहे कार्षि / हे कार्षेहे कार्षिणीहे कार्षीणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कार्षि
कार्षि
kārṣi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कार्षि १ वि॰ [सं॰]
१. अकर्षण करनेवाला ।
२. कृषि करने— वाला [को॰] ।
कार्षि २ संज्ञा पुं॰
१. आकर्षण ।
२. कृषि कर्म [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार्षि mfn. (cf. कर्षि) drawing, ploughing, VS. vi, 28 [v.l. कार्षिन्, MaitrS.; Kāṭh.]
कार्षि m. fire Comm. on Uṇ. iv, 128
कार्षि f. drawing, ploughing, cultivation, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (276,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार्षि a. Ved. 1 Attracting, drawing. --2 Ploughing. --र्षिः Fire. --f. 1 Drawing. --2 Cultivation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0398-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कार्षि त्रि० कर्षतीति कर्मः ततः स्वार्थे बा० इञ् । १ कर्षण- शीले २ अन्तर्गतमलापनेतरि । “कार्षिरसि समुद्रस्य त्वा क्षित्या उन्नयाभि” यजु०६, २८ । कर्बतीत्येबंशीलः कार्षिः अन्तर्गतशमलापनेतासि” वेददी० “कार्षिरसीत्याह शमलमेवासायपप्लावयति” तैत्ति० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1981,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कार्षिकार्षि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कार्षिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कार्षी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कार्षि 📚 ➤ अकर्षण करनेवाला उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (cf. कर्षि॑) drawing, ploughing, VS. vi, 28 ([v.l. कार्षि॑न्, MaitrS.; Kāṭh.])

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कार्षि 📚अकर्षण करनेवाला🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬