🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

किरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

किरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

किरः

अर्थ: फेंक देना

संस्कृत: विक्षेपे

अंग्रेज़ी: to discard, to throw away

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कॄ धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. कॄ (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. कॄ (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. कॄ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. कॄ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. किर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. कॄ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. किर् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कॄ (तुदादिगण) · अर्थ: फेंक देना (विक्षेपे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअकिरत् / अकिरद्अकिरताम्अकिरन्
मध्यमअकिरःअकिरतम्अकिरत
उत्तमअकिरम्अकिरावअकिराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: किरति · लिट्: चकार · लुट्: करिता · लृट्: करिष्यति · लोट्: किरतात् · लङ्: अकिरत् · विधिलिङ्: किरेत् · आशीर्लिङ्: कीर्यात् · लुङ्: अकारीत् · लृङ्: अकरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: करण · ण्वुल्: कारकः · तृच्: करीता · ण्यत्: कार्यः · तव्य: करीतव्यः · अनीयर्: करणीयः · क्त: कीर्णः · क्तवतु: कीर्णवान् · शतृ: किरन् · स्य-शतृ: करीष्यन् · क्त्वा: कीर्त्वा · ल्यप्: प्रकीर्य · तुमुन्: करीतुम् · णमुल्: कारम् · क्तिन्: कीर्णि · क्वसु: चिकीर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कॄ
कॄ
kṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कॄ cl. 6. P. किरति (Pāṇ. vii, 1, 100; perf. -चकार, Pāṇ. vii, 4, 11, Kāś.; 2nd fut. करिष्यति; 1st fut. करिता or करीता, Vop. xiii, 2; aor. अकारीत् [Ved. सं कारिषत्]; ind.p. -कीर्य; Pass. कीर्यते), to pour out, scatter, throw, cast, disperse, RV. i, 32, 13; MBh. &c.; to throw up in a heap, heap up, Kāṭh. xxviii, 4 : Ā. किरते, to throw off from one's self, RV. iv, 38, 7 : P. to strew, pour over, fill with, cover with, MBh.; R.; (perf. 3. pl. चकरुर्), Bhaṭṭ. : Desid. चिकरिषति, Pāṇ. vii, 2, 75 : Intens. चाकर्ति, Pāṇ. vii, 4, 92, Kāś.; [cf. Gk. κεράννυμι, κίρνημι.]
2. कॄ (or v.l. कृ) cl. 5. 9.P. Ā. कृणोति, ˚णुते, ˚णाति, ˚णीते, to hurt, injure, kill, Dhātup.; Vop. xvi, 2; कृण्वति, Naigh. ii, 19.
3. कॄ (v.l. for गॄ) cl. 10. Ā. कारयते, to know, Dhātup. xxxiii, 33; to inform, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (308,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कॄ {vI.v} {c6c} P. (किरति, चकार, अकारीत्, [] अकरि-री-ष्ट, अकीर्ष्ट, करि-री-तुं, कीर्ण) 1 To scatter, throw about, pour out, cast, disperse; समरशिरसि चंचत्पंचचूडश्चमूनामुपरि शरतुषारं कोप्ययं वीरपोतः किरति U. 5. 2; 6. 1; दिशि दिशि किरति सजलकणजालं Gīt. 4; Ś. 1. 7; Amaru. 11. --2 To strew, cover or fill with; Bk. 3. 5, 17. 42. {vII.v} {c9c} U. (कृणाति, कृणीते) To injure, hurt, kill. {vIII.v} {c10c} A. (कारयते) To know, inform.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0422-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कॄ विक्षेपे तुदा० पर० सक० सेट् । किरति अकारीत् । [] अकारिष्टाम् चकार चकरतुः चकरिव । करीता । क(रि)रीष्यति करी(रि)तव्यः कार्य्यः । कर्म्मणि कीर्य्यते अकारि अकारिषाताम् अकारि(क(रि)री) सात्राम् किरन् कीर्य्यमाणः । कीर्ण्णःकीर्ण्णिः करी(रि)तुभ् अनु + पश्चात् क्षेपे अनुकिरति अनुकीर्ण्णः अप + हर्पवासभक्षणार्थतया खनने तत्र चतुष्पाजन्तु--पक्षि कर्त्तृके आ० सुट् च । अपस्किरते हृष्टो वृषः भक्षार्थी कुक्कुटः । वासार्थी श्वा वा । हर्षाभावे तु न सृट् न वा तङ । अपकिरति कुसुमम् । अव + अधःक्षेपणे दूरतःप्रक्षेपे च सक० अवकिरति मलार्थे सुट् अवस्करः । व्रतात् पतने अक० । अवकीण्णीं आ + समन्तात् क्षेपणे विस्तारे च सक० “आकीर्ण्णमृषिपत्नीना मुटजद्वाररोधिभिः” रघुः उद् + उत्खनने (गाडा) उत्कीर्ण्णशब्दे उदा० सम् + उद् + छेदने विदारणे हिंसायां च सक० “मणौ वज्रसमुत्कीर्णे” रघुः उप + छेदने सुट् च । उपष्किरति परा + सम्यक क्षेपे व्याप्तौ च सक० पराकीर्ण्णः प्र + प्रक्षेपे सक० नानाजातीयैर्मेलने । प्रकीर्ण्णम् प्रति + हिंसायाम् सुट् च । “उरोविदारं प्रतिचस्करे नखैः” माघः वि + विक्षेपे सक० “व्यवीर्य्यत त्र्यम्बकपादमूलेः कुमा० सम् + मिश्रणे । सङ्करः सङ्कीर्ण्णः
कॄ हिंसने क्य्रादि० उभ० सक० सेट् । कृणाति अकारीत् । चकार चकरे करीता करो(रि)ष्यति ते । कीर्णः कीर्णिः
कॄ विज्ञाने चुरा० आत्म० सक० सेट् । कारयते अचीकरत ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2229-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कॄ, श विक्षेपे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-परं- सकं-सेट् ।) श, किरति । अस्यापि निष्ठायां कीर्ण इति । सूल्वाद्योदिदित्यत्र मूर्च्छवर्जनसामर्थ्यात् येन केनापि प्रकारेण रेफान्तान्निष्ठातस्य न इति व्याख्यानात् ॠदिरणाविति इति उरि च कृते रान्तत्वात् निष्ठा तस्य न स्यात् । एवं गॄ श निग- रणे इत्यादेरपि गीर्ण इत्यादि बोध्यम् । इति दुर्गादासः ॥
कॄ, ञ गि हिंसे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्यां-उभं- सकं-सेट् ।) ञ गि, कृणाति कृणीते । कीर्णः किर्णिः । इति दुर्गादासः ॥
कॄ, क ङ विज्ञाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- आत्मं-सकं-सेट् ।) क ङ, कारयते । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-185-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
किरःकॄ धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: कॄ (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | कॄ (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

किरः 📚 ➤ फेंक देना
संस्कृत: विक्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कॄ 📚cl. 6. P. किरति (Pāṇ. vii, 1, 100; perf. -चकार, Pāṇ. vii, 4, 11, Kāś.…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें