🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:36:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कॄ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कॄ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कॄ

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कॄ
कॄ
kṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कॄ cl. 6. P. किरति (Pāṇ. vii, 1, 100; perf. -चकार, Pāṇ. vii, 4, 11, Kāś.; 2nd fut. करिष्यति; 1st fut. करिता or करीता, Vop. xiii, 2; aor. अकारीत् [Ved. सं कारिषत्]; ind.p. -कीर्य; Pass. कीर्यते), to pour out, scatter, throw, cast, disperse, RV. i, 32, 13; MBh. &c.; to throw up in a heap, heap up, Kāṭh. xxviii, 4 : Ā. किरते, to throw off from one's self, RV. iv, 38, 7 : P. to strew, pour over, fill with, cover with, MBh.; R.; (perf. 3. pl. चकरुर्), Bhaṭṭ. : Desid. चिकरिषति, Pāṇ. vii, 2, 75 : Intens. चाकर्ति, Pāṇ. vii, 4, 92, Kāś.; [cf. Gk. κεράννυμι, κίρνημι.]
2. कॄ (or v.l. कृ) cl. 5. 9.P. Ā. कृणोति, ˚णुते, ˚णाति, ˚णीते, to hurt, injure, kill, Dhātup.; Vop. xvi, 2; कृण्वति, Naigh. ii, 19.
3. कॄ (v.l. for गॄ) cl. 10. Ā. कारयते, to know, Dhātup. xxxiii, 33; to inform, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (308,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कॄ {vI.v} {c6c} P. (किरति, चकार, अकारीत्, [] अकरि-री-ष्ट, अकीर्ष्ट, करि-री-तुं, कीर्ण) 1 To scatter, throw about, pour out, cast, disperse; समरशिरसि चंचत्पंचचूडश्चमूनामुपरि शरतुषारं कोप्ययं वीरपोतः किरति U. 5. 2; 6. 1; दिशि दिशि किरति सजलकणजालं Gīt. 4; Ś. 1. 7; Amaru. 11. --2 To strew, cover or fill with; Bk. 3. 5, 17. 42. {vII.v} {c9c} U. (कृणाति, कृणीते) To injure, hurt, kill. {vIII.v} {c10c} A. (कारयते) To know, inform.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0422-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कॄ विक्षेपे तुदा० पर० सक० सेट् । किरति अकारीत् । [] अकारिष्टाम् चकार चकरतुः चकरिव । करीता । क(रि)रीष्यति करी(रि)तव्यः कार्य्यः । कर्म्मणि कीर्य्यते अकारि अकारिषाताम् अकारि(क(रि)री) सात्राम् किरन् कीर्य्यमाणः । कीर्ण्णःकीर्ण्णिः करी(रि)तुभ् अनु + पश्चात् क्षेपे अनुकिरति अनुकीर्ण्णः अप + हर्पवासभक्षणार्थतया खनने तत्र चतुष्पाजन्तु--पक्षि कर्त्तृके आ० सुट् च । अपस्किरते हृष्टो वृषः भक्षार्थी कुक्कुटः । वासार्थी श्वा वा । हर्षाभावे तु न सृट् न वा तङ । अपकिरति कुसुमम् । अव + अधःक्षेपणे दूरतःप्रक्षेपे च सक० अवकिरति मलार्थे सुट् अवस्करः । व्रतात् पतने अक० । अवकीण्णीं आ + समन्तात् क्षेपणे विस्तारे च सक० “आकीर्ण्णमृषिपत्नीना मुटजद्वाररोधिभिः” रघुः उद् + उत्खनने (गाडा) उत्कीर्ण्णशब्दे उदा० सम् + उद् + छेदने विदारणे हिंसायां च सक० “मणौ वज्रसमुत्कीर्णे” रघुः उप + छेदने सुट् च । उपष्किरति परा + सम्यक क्षेपे व्याप्तौ च सक० पराकीर्ण्णः प्र + प्रक्षेपे सक० नानाजातीयैर्मेलने । प्रकीर्ण्णम् प्रति + हिंसायाम् सुट् च । “उरोविदारं प्रतिचस्करे नखैः” माघः वि + विक्षेपे सक० “व्यवीर्य्यत त्र्यम्बकपादमूलेः कुमा० सम् + मिश्रणे । सङ्करः सङ्कीर्ण्णः
कॄ हिंसने क्य्रादि० उभ० सक० सेट् । कृणाति अकारीत् । चकार चकरे करीता करो(रि)ष्यति ते । कीर्णः कीर्णिः
कॄ विज्ञाने चुरा० आत्म० सक० सेट् । कारयते अचीकरत ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2229-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कॄ, श विक्षेपे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-परं- सकं-सेट् ।) श, किरति । अस्यापि निष्ठायां कीर्ण इति । सूल्वाद्योदिदित्यत्र मूर्च्छवर्जनसामर्थ्यात् येन केनापि प्रकारेण रेफान्तान्निष्ठातस्य न इति व्याख्यानात् ॠदिरणाविति इति उरि च कृते रान्तत्वात् निष्ठा तस्य न स्यात् । एवं गॄ श निग- रणे इत्यादेरपि गीर्ण इत्यादि बोध्यम् । इति दुर्गादासः ॥
कॄ, ञ गि हिंसे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्यां-उभं- सकं-सेट् ।) ञ गि, कृणाति कृणीते । कीर्णः किर्णिः । इति दुर्गादासः ॥
कॄ, क ङ विज्ञाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- आत्मं-सकं-सेट् ।) क ङ, कारयते । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-185-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कॄउमा-कोश कॄ: cl. 6. P. किरति (Pāṇ. vii, 1, 100; perf. -चकार, Pāṇ. vii, 4, 11, Kāś.… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कॄ 📚 ➤ cl. 6. P. किरति (Pāṇ. vii, 1, 100; perf. -चकार, Pāṇ. vii, 4, 11, Kāś.… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कॄ 📚cl. 6. P. किरति (Pāṇ. vii, 1, 100; perf. -चकार, Pāṇ. vii, 4, 11, Kāś.…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें