🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:14:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कॄ
kṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कॄ cl. 6. P. किरति (Pāṇ. vii, 1, 100; perf. -चकार, Pāṇ. vii, 4, 11, Kāś.; 2nd fut. करिष्यति; 1st fut. करिता or करीता, Vop. xiii, 2; aor. अकारीत् [Ved. सं कारिषत्]; ind.p. -कीर्य; Pass. कीर्यते), to pour out, scatter, throw, cast, disperse, RV. i, 32, 13; MBh. &c.; to throw up in a heap, heap up, Kāṭh. xxviii, 4 : Ā. किरते, to throw off from one's self, RV. iv, 38, 7 : P. to strew, pour over, fill with, cover with, MBh.; R.; (perf. 3. pl. चकरुर्), Bhaṭṭ. : Desid. चिकरिषति, Pāṇ. vii, 2, 75 : Intens. चाकर्ति, Pāṇ. vii, 4, 92, Kāś.; [cf. Gk. κεράννυμι, κίρνημι.]
2. कॄ (or v.l. कृ) cl. 5. 9.P. Ā. कृणोति, ˚णुते, ˚णाति, ˚णीते, to hurt, injure, kill, Dhātup.; Vop. xvi, 2; कृण्वति, Naigh. ii, 19.
3. कॄ (v.l. for गॄ) cl. 10. Ā. कारयते, to know, Dhātup. xxxiii, 33; to inform, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (308,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कॄ {vI.v} {c6c} P. (किरति, चकार, अकारीत्, [] अकरि-री-ष्ट, अकीर्ष्ट, करि-री-तुं, कीर्ण) 1 To scatter, throw about, pour out, cast, disperse; समरशिरसि चंचत्पंचचूडश्चमूनामुपरि शरतुषारं कोप्ययं वीरपोतः किरति U. 5. 2; 6. 1; दिशि दिशि किरति सजलकणजालं Gīt. 4; Ś. 1. 7; Amaru. 11. --2 To strew, cover or fill with; Bk. 3. 5, 17. 42. {vII.v} {c9c} U. (कृणाति, कृणीते) To injure, hurt, kill. {vIII.v} {c10c} A. (कारयते) To know, inform.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0422-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कॄ विक्षेपे तुदा० पर० सक० सेट् । किरति अकारीत् । [] अकारिष्टाम् चकार चकरतुः चकरिव । करीता । क(रि)रीष्यति करी(रि)तव्यः कार्य्यः । कर्म्मणि कीर्य्यते अकारि अकारिषाताम् अकारि(क(रि)री) सात्राम् किरन् कीर्य्यमाणः । कीर्ण्णःकीर्ण्णिः करी(रि)तुभ् अनु + पश्चात् क्षेपे अनुकिरति अनुकीर्ण्णः अप + हर्पवासभक्षणार्थतया खनने तत्र चतुष्पाजन्तु--पक्षि कर्त्तृके आ० सुट् च । अपस्किरते हृष्टो वृषः भक्षार्थी कुक्कुटः । वासार्थी श्वा वा । हर्षाभावे तु न सृट् न वा तङ । अपकिरति कुसुमम् । अव + अधःक्षेपणे दूरतःप्रक्षेपे च सक० अवकिरति मलार्थे सुट् अवस्करः । व्रतात् पतने अक० । अवकीण्णीं आ + समन्तात् क्षेपणे विस्तारे च सक० “आकीर्ण्णमृषिपत्नीना मुटजद्वाररोधिभिः” रघुः उद् + उत्खनने (गाडा) उत्कीर्ण्णशब्दे उदा० सम् + उद् + छेदने विदारणे हिंसायां च सक० “मणौ वज्रसमुत्कीर्णे” रघुः उप + छेदने सुट् च । उपष्किरति परा + सम्यक क्षेपे व्याप्तौ च सक० पराकीर्ण्णः प्र + प्रक्षेपे सक० नानाजातीयैर्मेलने । प्रकीर्ण्णम् प्रति + हिंसायाम् सुट् च । “उरोविदारं प्रतिचस्करे नखैः” माघः वि + विक्षेपे सक० “व्यवीर्य्यत त्र्यम्बकपादमूलेः कुमा० सम् + मिश्रणे । सङ्करः सङ्कीर्ण्णः
कॄ हिंसने क्य्रादि० उभ० सक० सेट् । कृणाति अकारीत् । चकार चकरे करीता करो(रि)ष्यति ते । कीर्णः कीर्णिः
कॄ विज्ञाने चुरा० आत्म० सक० सेट् । कारयते अचीकरत ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2229-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कॄ, श विक्षेपे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-परं- सकं-सेट् ।) श, किरति । अस्यापि निष्ठायां कीर्ण इति । सूल्वाद्योदिदित्यत्र मूर्च्छवर्जनसामर्थ्यात् येन केनापि प्रकारेण रेफान्तान्निष्ठातस्य न इति व्याख्यानात् ॠदिरणाविति इति उरि च कृते रान्तत्वात् निष्ठा तस्य न स्यात् । एवं गॄ श निग- रणे इत्यादेरपि गीर्ण इत्यादि बोध्यम् । इति दुर्गादासः ॥
कॄ, ञ गि हिंसे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्यां-उभं- सकं-सेट् ।) ञ गि, कृणाति कृणीते । कीर्णः किर्णिः । इति दुर्गादासः ॥
कॄ, क ङ विज्ञाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- आत्मं-सकं-सेट् ।) क ङ, कारयते । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-185-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें