🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:30:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कीलकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कीलकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कीलकः

अर्थ: कन् फन्नी या खूँटी

संस्कृत: पशुबन्धनकाष्ठम् · पर्याय: शिवक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कीलक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कीलक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकीलकःकीलकौकीलकाः
द्वितीयाकीलकम्कीलकौकीलकान्
तृतीयाकीलकेनकीलकाभ्याम्कीलकैः
चतुर्थीकीलकायकीलकाभ्याम्कीलकेभ्यः
पञ्चमीकीलकात् / कीलकाद्कीलकाभ्याम्कीलकेभ्यः
षष्ठीकीलकस्यकीलकयोःकीलकानाम्
सप्तमीकीलकेकीलकयोःकीलकेषु
सम्बोधनहे कीलकहे कीलकौहे कीलकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कीलक
कीलक
kīlaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पशु बाँधने का खूँटा (2.9.74) शिवक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कीलक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खूँटी । कील ।
२. गौणों और भैसों के बाँधने का खूँटा ।
३. तंत्र के अनुसार एक देवता ।
४. किसी मंत्र का मध्य भाग ।
५. वह मत्र जिससे किसी अन्य मंत्र की शत्कि या उसका प्रभव नष्ट कर दिया जाय ।
६. ज्योतिष में प्रभव आदि ६० वर्ष में से ४२ वँर्ष । विशेष— इस वर्ष अमंगलों का नाश होकर सब जगह मंगल और सुख होता है ।
७. एक स्तव जो सप्तशती पाठ करने के समय किया जाता हैं ।
८. केतु विशेष । यौ॰— कील्कन्याय ।
कीलक २ पु॰ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ किलक] दे॰ किलक । उ॰— श्यामाशत्कि श्याम सुदर जू कीलक सब थल मोहै ।— श्यामा॰ पृ॰ १६३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीलक m. a pin, bolt, wedge, Pañcat.; Hit.
a splint (for confining a broken bone), Suśr.
a kind of tumour (having the form of a pin), L.
(= शिवक) a kind of pillar for cows &c. to rub themselves against, or one to which they are tied, L.
N. of the forty-second year of the sixty years' cycle of Jupiter, VarBṛS.
कीलक m. pl. N. of certain Ketus, ib.
कीलक n. N. of the inner syllables of a Mantra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (285,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीलकः 1 A wedge or pin. --2 A fence. --3 A pillar, column; see कील.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0405-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीलक पु० कीलति बध्नात्यनेन करणे घञ् स्वार्थे क । १ स्तम्भभेदे (खोँटा) गवादेर्दोहनकाले रोधनार्थे २ काष्ठ- मयस्तम्भे सुभूतिः । तन्त्रोक्ते देवताभेदे ३ मन्त्रविशेषे न० । प्रभवादिषष्टिवर्षमध्ये ४ वर्षभेदे तत्फलञ्च “जायन्ते सर्वशस्यानि सुभिक्षं निरुपद्रवम् । सौम्यवृष्टि र्भवेद्राजन्! कीचके च शुभं भवेत्” ज्यो० त० सप्तशतीजपाङ्गतया [] पाठ्ये ५ स्त्रवभेदे न० स च “सर्वमेतद्विना यस्तु मन्त्रा- णामपि कीलकम्” इत्यादि । तस्य च कीलकत्वम् तज्ज्ञानं विना फलाजनकत्वात् तदुक्तं तत्रैव “कृष्णायां च चतुर्दश्यामष्टम्यां वा समाहितः ददाति प्रतिगृह्णाति नान्यथैषा प्रसीदति” इत्थं रूपेण कीलेन महादेवेन कीलितम् । यो निष्कीलां विधायैनां नित्यं जपति सम्पुटाम्” । तत्रैव तज्ज्ञानस्या भावे निष्कलत्वोक्तेश्च तच्च गुरुलघुभेदेन द्विविधं गुप्तवत्यां विवृतिः” । तेन कृष्णाष्टमीचतुर्दश्योः नूतनार्जितधनस्य देवातिथ्यादिभ्यो यथोचितांशदानं तदवशिष्टस्य स्वायत्तीकरणमावश्यकं तद्विना सप्तशतीजपस्य न फलजनकत्वमिति गम्यते “अर्गल कीलकं चादौ पठित्वा कचम् पठेत्” तत्रैव
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2061-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीलकः, पुं, (कीलति बध्नाति अनेन । करणे घञ् स्वार्थे कः ।) कीलः । खोँटा गोँज खिल इत्यादि भाषा । गवां गात्रकण्डूयनार्थं गोष्ठे निखातस्तम्भः । इति सुभूतिः ॥ कण्डूयणार्थं काष्ठम् । इति के- चित् । बन्धनखण्टः । इति केचित् । यत्र बद्धा गौर्दुह्यते सः । इति केचित् । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । शिवकः २ । इत्यमरः २ । ९ । ८३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-132-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कीलकःकीलक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कील् + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कीलकः 📚 ➤ कन् फन्नी या खूँटी
संस्कृत: पशुबन्धनकाष्ठम् · पर्याय: शिवक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कीलक 📚खूँटी । कील🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कीलक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कीलकः: कील् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें