🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:02:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कीलक
kīlaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पशु बाँधने का खूँटा (2.9.74) शिवक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कीलक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खूँटी । कील ।
२. गौणों और भैसों के बाँधने का खूँटा ।
३. तंत्र के अनुसार एक देवता ।
४. किसी मंत्र का मध्य भाग ।
५. वह मत्र जिससे किसी अन्य मंत्र की शत्कि या उसका प्रभव नष्ट कर दिया जाय ।
६. ज्योतिष में प्रभव आदि ६० वर्ष में से ४२ वँर्ष । विशेष— इस वर्ष अमंगलों का नाश होकर सब जगह मंगल और सुख होता है ।
७. एक स्तव जो सप्तशती पाठ करने के समय किया जाता हैं ।
८. केतु विशेष । यौ॰— कील्कन्याय ।
कीलक २ पु॰ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ किलक] दे॰ किलक । उ॰— श्यामाशत्कि श्याम सुदर जू कीलक सब थल मोहै ।— श्यामा॰ पृ॰ १६३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीलक m. a pin, bolt, wedge, Pañcat.; Hit.
a splint (for confining a broken bone), Suśr.
a kind of tumour (having the form of a pin), L.
(= शिवक) a kind of pillar for cows &c. to rub themselves against, or one to which they are tied, L.
N. of the forty-second year of the sixty years' cycle of Jupiter, VarBṛS.
कीलक m. pl. N. of certain Ketus, ib.
कीलक n. N. of the inner syllables of a Mantra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (285,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कीलकः 1 A wedge or pin. --2 A fence. --3 A pillar, column; see कील.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0405-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीलक पु० कीलति बध्नात्यनेन करणे घञ् स्वार्थे क । १ स्तम्भभेदे (खोँटा) गवादेर्दोहनकाले रोधनार्थे २ काष्ठ- मयस्तम्भे सुभूतिः । तन्त्रोक्ते देवताभेदे ३ मन्त्रविशेषे न० । प्रभवादिषष्टिवर्षमध्ये ४ वर्षभेदे तत्फलञ्च “जायन्ते सर्वशस्यानि सुभिक्षं निरुपद्रवम् । सौम्यवृष्टि र्भवेद्राजन्! कीचके च शुभं भवेत्” ज्यो० त० सप्तशतीजपाङ्गतया [] पाठ्ये ५ स्त्रवभेदे न० स च “सर्वमेतद्विना यस्तु मन्त्रा- णामपि कीलकम्” इत्यादि । तस्य च कीलकत्वम् तज्ज्ञानं विना फलाजनकत्वात् तदुक्तं तत्रैव “कृष्णायां च चतुर्दश्यामष्टम्यां वा समाहितः ददाति प्रतिगृह्णाति नान्यथैषा प्रसीदति” इत्थं रूपेण कीलेन महादेवेन कीलितम् । यो निष्कीलां विधायैनां नित्यं जपति सम्पुटाम्” । तत्रैव तज्ज्ञानस्या भावे निष्कलत्वोक्तेश्च तच्च गुरुलघुभेदेन द्विविधं गुप्तवत्यां विवृतिः” । तेन कृष्णाष्टमीचतुर्दश्योः नूतनार्जितधनस्य देवातिथ्यादिभ्यो यथोचितांशदानं तदवशिष्टस्य स्वायत्तीकरणमावश्यकं तद्विना सप्तशतीजपस्य न फलजनकत्वमिति गम्यते “अर्गल कीलकं चादौ पठित्वा कचम् पठेत्” तत्रैव
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2061-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कीलकः, पुं, (कीलति बध्नाति अनेन । करणे घञ् स्वार्थे कः ।) कीलः । खोँटा गोँज खिल इत्यादि भाषा । गवां गात्रकण्डूयनार्थं गोष्ठे निखातस्तम्भः । इति सुभूतिः ॥ कण्डूयणार्थं काष्ठम् । इति के- चित् । बन्धनखण्टः । इति केचित् । यत्र बद्धा गौर्दुह्यते सः । इति केचित् । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । शिवकः २ । इत्यमरः २ । ९ । ८३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-132-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें