🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:59:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुठार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुठार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुठार

अर्थ: कुल्हाड़ा, कुल्हाड़ी

संस्कृत: कुठारः · पर्याय: स्वधिति, परशु, परश्वध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुठार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुठार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुठारःकुठारौकुठाराः
द्वितीयाकुठारम्कुठारौकुठारान्
तृतीयाकुठारेणकुठाराभ्याम्कुठारैः
चतुर्थीकुठारायकुठाराभ्याम्कुठारेभ्यः
पञ्चमीकुठारात् / कुठाराद्कुठाराभ्याम्कुठारेभ्यः
षष्ठीकुठारस्यकुठारयोःकुठाराणाम्
सप्तमीकुठारेकुठारयोःकुठारेषु
सम्बोधनहे कुठारहे कुठारौहे कुठाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुठार
कुठार
kuṭhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुल्हाड़ी/फरसा (2.8.92) स्वधिति · परशु · परश्वध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुठार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ कुठारी]
१. कुल्हाड़ी ।
२. परशु । उ॰—कर कुठार मैं अकरन कोही । आगे अपराधी गुरुद्रोही ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—कुठाराघात । कुठारपाणि ।
६. नाश करनेवाला । सत्यनाशी । कुलकुठार ।
४. वृक्ष । पेड़ [को॰] ।
कुठार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कोष्ठागार, प्रा॰ कोट्टार, हिं॰ कोठार] अनाज आदि रखने का बड़ा बरतन । कोठिला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुठार m. an axe, R.; Bhartṛ. &c.
a sort of hoe or spade, W.
a tree (= कुठ), L.
N. of a man g. शिवादि
of a Nāga, MBh. i, 2156
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (289,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुठारः --री 1 An axe, or hatchet; मातुः केवलमेव यौवनवनच्छेदे कुठारा वयं Bh. 3. 11. --2 A sort of hoe or spade. --रः A tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0408-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुठार पुंस्त्री० कुठ--करणे आरन् । स्वनामख्याते काष्ठच्छेद- नसाधने अस्त्रभेदे स्त्रीत्वे गौरा० ङीष् । “राजन्यो- च्चांसकूटक्रथनपटुरटद्घोरधारः कुठारः” प्रबीध० । “मातुः केवलमेव यौवनवनच्छेदे कुठारावयम्” भर्त्तृ० । “तं त्वा गताहं शरण शरण्यं सभृत्यसंसारतरोः कुठारम्” भाग० ३, २५, १२, तल्लक्षणं हेमा० परि० ख० लक्षण- समुच्चये यथा- “जमदग्निं प्रति शुक्रः प्रोवाच यथोपदेशं शुश्रूषो! निबोध परशोरुत्पत्तिं द्रव्यक्रमयोगं प्रमाणं चोत्तममध्य- माधमानां नराणां सपाणिः पाणिमुक्तैति द्विकर्म्मा परशुर्भवति । तत्र पञ्चाशत्पलिकः श्रेष्ठश्चत्वारिंशत्पलि- कोमध्यमस्त्रिंशत्पलिकः कनिष्ठ इति । जातप्राणस्य पुरुषस्य सर्वायसमयस्त्रिविधः परशुर्भवति सार्द्धपञ्चाङ्गुलं श्रेष्ठस्य, सार्द्धचतुरङ्गुलं मध्यमस्य, सार्द्धत्र्यङ्गुलं निकृष्टस्य, मूलं विसृतम्भवति । तथा मध्ये सार्द्धपञ्चा- ङ्गुलं विसृतं चोत्तममध्यमकनिष्ठानां भवति । तथाङ्ग- मपि पञ्चदशोङ्गलमुत्तमस्य, सार्द्धत्रयोदशाङ्गुलं मध्यमस्य, द्वादशाङ्गुलं निकृष्टस्येति परशोःफलम् । तथोत्तमं द्वाद- शाङ्गुलायामं, मध्यमं दशाङ्गुलायाममधमम ष्टाङ्गुलाया- ममित्येवमपि त्रिविधं भवति । कुणपेष्विव दण्डप्रमाण- मुत्तममध्यमकनिष्ठभेदात्रिविधं शालकधबधन्वनशाका- [] जुनाशरीषशिंशपासनराजवृद्धेन्द्रवृद्धतिन्द कसोमवल्कश्वे- तकार्जुनप्रभृतीनां ह्रस्वप्रमाणो दण्डग्रन्थिर्भवेत् । यस्तु सपाणिः परशुः स यथाकामं प्रयोज्यः । कुणपलक्षणं तु कुणपशब्दे दृश्यं । २ वृक्षे पु० शब्द- रत्ना० । तस्येदम् शिवा० अण् । कौठार तत्सम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीप् । अल्पार्थे क । कुठारक क्षुद्रकुठारे पुंस्त्री० स्त्रियां कुठारिका ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2075-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुठारः, पुं स्त्री, (कोठतीत्यनेन । कुठ + करणे आरन् ।) अस्त्रविशेषः । कुडाल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सुधितिः २ परशुः ३ परश्वधः ४ । इत्यमरः । २ । ८ । ९२ ॥ कुठारी ५ पर्शुः ६ परश्वधः ७ पर्श्वधः ८ । इति तट्टीका ॥ कुठाटङ्कः ९ द्रुघणः १० । इति जटाधरः ॥ (यथा, श्रीमद्भागवते ३ । २५ । १२ । “तं त्वागताहं शरणं शरण्यं स्वभृत्यसंसारतरोः कुठारम्” ॥)
कुठारः, पुं, (कुठ्यते छिद्यतेऽसौ । कुठ + कर्म्मणि आरन् ।) वृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-138-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुठार" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुठारकुठार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुठार 📚 ➤ कुल्हाड़ा, कुल्हाड़ी
संस्कृत: कुठारः · पर्याय: स्वधिति, परशु, परश्वध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुठार 📚कुल्हाड़ी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुठार
कुल्हाड़ी/फरसा (२.८.९२) — स्वधिति, परशु, परश्वध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कुठार = कुठ + आर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें