🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:40:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुड्मल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुड्मल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुड्मल

अर्थ: कुड् - कल, मुट्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुड्मल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कुड्मल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुड्मल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुड्मलःकुड्मलौकुड्मलाः
द्वितीयाकुड्मलम्कुड्मलौकुड्मलान्
तृतीयाकुड्मलेनकुड्मलाभ्याम्कुड्मलैः
चतुर्थीकुड्मलायकुड्मलाभ्याम्कुड्मलेभ्यः
पञ्चमीकुड्मलात् / कुड्मलाद्कुड्मलाभ्याम्कुड्मलेभ्यः
षष्ठीकुड्मलस्यकुड्मलयोःकुड्मलानाम्
सप्तमीकुड्मलेकुड्मलयोःकुड्मलेषु
सम्बोधनहे कुड्मलहे कुड्मलौहे कुड्मलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुड्मल
कुड्मल
kuḍmala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अधखिली कली (2.4.16) मुकुल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुड्मल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कली । मुकुल ।
२. इक्कीस नरकों में से एक नरक ।
३. नोक । अनी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुड्मल mfn. filled with buds, MBh. iv, 393; R.; Ragh. xviii, 36
कुड्मल m. n. a bud (sometimes written कुट्मल), Mṛcch.; Ragh.; BhP. &c. (cf. स्तन-क्˚)
कुड्मल n. a particular hell, Mn. iv, 89; Yājñ. iii, 222.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (289,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुड्मल a. [Uṇ. 1. 106] Opening, full-blown, expanding, (as the blossom of a flower); R. 18. 37. --लः An opening bud; विजृंभणोद्गंधिषु कुड्मलेषु R. 16. 47; U. 6. 17; Śi. 2. 7. --लं A particular hell; Ms. 4. 89; Y. 3. 222.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0408-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुड्मल कुड--बाल्ये बा० क्मलच् । १ मुकुले विकाशोन्मुखे कु- सुमे सि० कौ० । २ नरकभेदे न० कुट्मलशब्दे उदाहृत मनुवचने कुड्मलमिति वा पाठः “दलितकोमलपाटल कुड्मले” माघः तारका० इतच् । कुड्मलित जातमुकु- कुले त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2075,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुड्मलः, पुं, (कुड बाल्ये + “वृषादिभ्यश्चित्” । उणां १ । १०८ । इति कलच् कुडेरपि । मुट् च ।) कुद्मलः । इत्यमरटीका सिद्धान्तकौमुदी च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-138-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुड्मल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुड्मलकुड्मल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कुड्मल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुड्मल 📚 ➤ कुड् - कल, मुट्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुड्मल 📚कली । मुकुल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुड्मल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬