🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:56:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुलथ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुल-+थ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

थ

अर्थ: पहाड़

व्युत्पत्ति: थुड् + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. थ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. थ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — थ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाथःथौथाः
द्वितीयाथम्थौथान्
तृतीयाथेनथाभ्याम्थैः
चतुर्थीथायथाभ्याम्थेभ्यः
पञ्चमीथात् / थाद्थाभ्याम्थेभ्यः
षष्ठीथस्यथयोःथानाम्
सप्तमीथेथयोःथेषु
सम्बोधनहे थहे थौहे थाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — थ
थ
tha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
थ हिदीं वर्णमाला का सत्रहवाँ व्यंजन वर्ण और तवर्ग का दूसरा अक्षर । इसका उच्चारण स्थान दंत है ।
थ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रक्षण ।
२. मंगल ।
३. भय ।
४. पर्वत ।
५. भयरक्षक ।
६. एक व्याधि ।
७. भक्षण । आहार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. थ aspirate of the preceding letter.
2. थ m. a mountain, L.
a protector, L.
a sign of danger, L.
N. of a disease, L.
eating, L.
थ n. preservation, L.
fear, L.
an auspicious prayer, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (464,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
थः 1 A mountain. --2 A protector. --3 A sign of danger. --4 A kind of disease. --5 Eating. --थं 1 Protection, preservation. --2 Terror, fear. --3 Auspiciousness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0553-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
थ थकारः तवर्गीयद्वितीयवर्ण्णो व्यञ्जनवर्णविशेषः अस्यो- च्चारणस्थानम् दन्तमूलं तस्वीच्चारणे दन्तमूलेन सह जिह्वाग्रस्यस्पर्शः आभ्यन्तरप्रयत्नः, अतएवास्य स्पर्शवर्णता । बाह्यप्रयत्नास्तु विवारश्वासाघीषामहाप्राणश्च । अस्य वाचकशब्दा वर्णाभिधाने उक्ता यथा थस्त्रिवासी महाग्रन्थिर्ग्रन्थिग्राहो भयानकः । शिली शिरसिजो दन्ती भद्रकाली शिलोच्चयः । कृष्णो बुद्धिर्विकर्णा च दक्षिणाशाधिपोऽमरः । वरदा भोगदा केशो वामजङ्घाऽलसोऽनलः । नोज्जयिनी पृथुर्गुह्यः शरच्चन्द्रो विदारकः” । मातृकान्यासे अस्य वामजङ्घायां न्यासः । अस्याधिष्ठातृदेवीध्ये यरूपं यथा “नीलवर्णां त्रिनयनां षड्भुजां वरदां पराम् । पीतवस्त्रपरीधानां सदा सिद्धिप्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा थकारन्तु तन्मन्त्र दशधा जपेत् । पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा । तरुणादित्यशङ्काशं थकारं प्रणमाम्यहम्” अस्य स्वरूपं यथा “थकारं चञ्चलापाङ्गि! कुण्डली मोक्ष- रूपिणी । त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिविन्दुसहितं सदा । पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणात्मकं सदा । तरुणादित्य- शङ्काशं जकारं प्रणमाम्यहम्” कामधेनुतन्त्रम् । का- व्यादौ अस्यं प्राक्प्रयोगे युद्धं फलम् “थस्तु युद्धम्” वृ० र० टीको क्तेः ।
थ पु० थुड--थुर्व वा ड । १ पर्वते २ भयत्रायके त्रि० ३ मङ्गले ४ भये रक्षणे न० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3403,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
थ, थकारः । स व्यञ्जनसप्तदशवर्णः । तवर्ग- द्वितीयवर्णश्च । अस्योच्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, शिक्षायाम् । १७ । “स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरसा दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः ॥”) अस्य स्वरूपं यथा, -- “थकारं चञ्चलापाङ्गि ! कुण्डली मोक्षरूपिणी । त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं सदा ॥ पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणात्मकं सदा । अरुणादित्यसङ्काशं थकारं प्रणमाम्यहम् ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वङ्गीयवर्णमालायाम्) अस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “कुञ्चिता कुण्डली भूत्वा वामाद्दक्षिणतस्ततः । वामतः कुञ्चिता भूत्वा दक्षाधोदक्षतो गता ॥ ऊर्द्ध्व ऋज्वायता रेखा सुरा गङ्गादयः क्रमात् । वाणी भवानी लक्ष्मीश्च ध्यानमस्य प्रचक्षते ॥” [] अस्य ध्यानादि यथा, -- “नीलवर्णां त्रिनयनां षड्भुजां वरदां पराम् । पीतवस्त्रपरीधानां सदा सिद्धिप्रदायिनीम् ॥ एवं ध्यात्वा थकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् । पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा ॥ तरुणादित्यसङ्काशं थकारं प्रणमाम्यहम् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य नामानि यथा, -- “थः स्थिरामी महाग्रन्थिर्ग्रन्थिग्राहो भयानकः । शिली शिरसिजो दण्डी भद्रकाली शिलोच्चयः ॥ कृष्णो बुद्धिर्व्विकर्म्मा च दक्षनाशाधिपोऽमरः । वरदा भोगदा केशो वामजानुरसोऽनलः ॥ लोलौजज्जयिनी गुह्यः शरच्चन्द्रविदारकः ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
थं, क्ली, रक्षणम् । मङ्गलम् । साध्वसम् । इति मेदिनी । थे, १ ॥
थः, पुं, (थुड संवृतौ + डः ।) पर्व्वतः । भय- रक्षकः । इति मेदिनी । थे, १ ॥ व्याधिभेदः । भयचिह्नम् । भक्षणम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-669-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुल-थसमास: कुल + थ तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: थ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: थ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुलथ 📚कुल 📚थ ➤ कुल (वंश, परिवार) + थ (पहाड़)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुल 📚वंश । घराना । खानदान । यौ॰—कुलकानि । कुलपति । कुलकलंक । कुलाँगार । कुल…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुल
अभिजन (३.३.११५) — जन्मभूमि, हायन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कुलथ = कुल + थ तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • थ: थुड् + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें