🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:57:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुलिश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुलिश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुलिश

अर्थ: ड इन्द्र का वज्र

संस्कृत: इन्द्रस्य वज्रायुधम् · पर्याय: ह्रादिनी, वज्र, भिदुर, पवि, शतकोटि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुलिश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कुलिश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुलिश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुलिशःकुलिशौकुलिशाः
द्वितीयाकुलिशम्कुलिशौकुलिशान्
तृतीयाकुलिशेनकुलिशाभ्याम्कुलिशैः
चतुर्थीकुलिशायकुलिशाभ्याम्कुलिशेभ्यः
पञ्चमीकुलिशात् / कुलिशाद्कुलिशाभ्याम्कुलिशेभ्यः
षष्ठीकुलिशस्यकुलिशयोःकुलिशानाम्
सप्तमीकुलिशेकुलिशयोःकुलिशेषु
सम्बोधनहे कुलिशहे कुलिशौहे कुलिशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुलिश
कुलिश
kuliśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुलिश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हीरा । उ॰—माणिक मर्कत कुलिश पिरोजा । चीर कोरि पच रचे सरोजा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. वज्र । बिजली । गाज । चिल्ली । उ॰—भयो कुलाहल अवध अति, सुनि नृप राउर सोर । बिपुल विहँग बन परयौ निसि, मानौ कुलिस कठोर ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. ईश्वरावतार राम, कृष्णादि के चरणों का एक चिह्न, जो वज्र के आकार का माना जाता है । उ॰—अरुण चरण अकुशध्वज, कंज कुलिश चिह्न रुचिर, भ्राजत अति नूपुर बर मधुर मुखरकारी ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—कुलिशधर = वज्रधर । इंद्र ।
४. कुठार ।
५. एक प्रकार की मछली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलिश m. (fr. 1. कु and लिश for रिश fr. √ रिश्), an axe, hatchet, RV. i, 32, 5 and iii, 2, 1; AV.; MBh.
कुलिश n. [अस् m., Naigh.; Nir. & L.] the thunderbolt of Indra, MBh.; Ragh.; Bhartṛ. &c.
कुलिश n. (= वज्र) a diamond, Megh.; Rājat. vi, 273
कुलिश m. a sort of fish, Suśr.
कुलिश m. n. the plant Heliotropium indicum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (296,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलिशः, --शं 1 The thunderbolt of Indra: वृत्रस्य हंतुः कुलिशं कुंठिताश्रीव लक्ष्यते Ku. 2. 20; Pt. 1; अवेदनाज्ञं कुलिशक्षतानां Ku. 1. 20; R. 3. 68; 4. 88; Amaru. 96. --2 Ved. An axe, a hatchet. --3 The point or end of a thing; Me. 61. --Comp. --धरः, --पाणिः an epithet of Indra. --नायकः a particular mode of sexual enjoyment. --शासनः An epithet of Śākyamuni.
कुलिशः, --शं 1 The thunderbolt of Indra: वृत्रस्य हंतुः कुलिशं कुंठिताश्रीव लक्ष्यते Ku. 2. 20; Pt. 1; अवेदनाज्ञं कुलिशक्षतानां Ku. 1. 20; R. 3. 68; 4. 88; Amaru. 96. --2 Ved. An axe, a hatchet. --3 The point or end of a thing; Me. 61. --Comp. --धरः, --पाणिः an epithet of Indra. --नायकः a particular mode of sexual enjoyment. --शासनः An epithet of Śākyamuni.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0413-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलिश पुंन० कुलौ हस्ते शेते शी--ड, कुलिनः पर्वतान् श्यति शो--ड वा ईषत् लिशति कु + लिश--क--कौ लि- शति लिश--क वा यथायथं व्युत्पत्तिः । १ इन्द्रायुधे वज्रे अशनिशब्दे ५७४ पृ० तदुत्पत्त्यादिकमुक्तं तत्स्वरूपा- दिकं हेमा० परि० ख० लक्षणसमुच्चये औशन सधनुर्वेदोक्तवक्तं तस्य तत्रैव दृश्यम् विस्तरभयान्नोक्तम् “असयः शक्तिकुलिशपाशर्ष्टि कणषाः शराः” भा० व० २० अ० । [] “अवेदनाज्ञं कुलिशक्षतानाम्” कुमा० २ मत्स्यभेदे पु० त्रिका० । ३ अस्थिसंहारवृक्षे रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2139-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलिशं, क्ली, पुं, (कुलौ हस्ते शेते अवतिष्ठते । कुल + शी + डः । यद्वा कुलिनः पर्व्वतान् श्यति दारय- तीति । शो + डः । “आतोनुपसर्गे कः” । ३ । २ । ३ । इति को वा ।) वज्रम् । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, कुमारे । १ । २० । “क्रुद्धेऽपि पक्षच्छिदि वृत्रशत्रा- ववेदनाज्ञं कुलिशक्षतानाम्” ॥ कु ईषत् कुत्सितं वा लिशति । कु + लिश अल्पी- भावे गतौ च + कः ।) मत्स्यविशेषः । तत्पर्य्यायः । कण्टकाष्ठीलः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ६४ अध्याये । “तिमिमिङ्गिलकुलिशापाकमस्त्यनिरालकनन्दिवा- रलकमकरगर्गरकचन्द्रकमहामीनराजीवप्रभृतयः सामुद्राः” ॥ कौ भूमौ लिशति अल्पीभवति कुंभूमिं लिशति गच्छति ह्रस्वतया प्राप्नोति वा ।) अस्थिसंहारवृक्षः । इति रत्नमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-154-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुलिश" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुलिशकुलिश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कुलिश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुलिश 📚 ➤ ड इन्द्र का वज्र
संस्कृत: इन्द्रस्य वज्रायुधम् · पर्याय: ह्रादिनी, वज्र, भिदुर, पवि, शतकोटि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुलिश 📚हीरा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुलिश
वज्र के नाम (१.१.५७) — ह्रादिनी, वज्र, भिदुर, पवि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें