🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:35:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुलिश
kuliśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुलिश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हीरा । उ॰—माणिक मर्कत कुलिश पिरोजा । चीर कोरि पच रचे सरोजा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. वज्र । बिजली । गाज । चिल्ली । उ॰—भयो कुलाहल अवध अति, सुनि नृप राउर सोर । बिपुल विहँग बन परयौ निसि, मानौ कुलिस कठोर ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. ईश्वरावतार राम, कृष्णादि के चरणों का एक चिह्न, जो वज्र के आकार का माना जाता है । उ॰—अरुण चरण अकुशध्वज, कंज कुलिश चिह्न रुचिर, भ्राजत अति नूपुर बर मधुर मुखरकारी ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—कुलिशधर = वज्रधर । इंद्र ।
४. कुठार ।
५. एक प्रकार की मछली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलिश m. (fr. 1. कु and लिश for रिश fr. √ रिश्), an axe, hatchet, RV. i, 32, 5 and iii, 2, 1; AV.; MBh.
कुलिश n. [अस् m., Naigh.; Nir. & L.] the thunderbolt of Indra, MBh.; Ragh.; Bhartṛ. &c.
कुलिश n. (= वज्र) a diamond, Megh.; Rājat. vi, 273
कुलिश m. a sort of fish, Suśr.
कुलिश m. n. the plant Heliotropium indicum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (296,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलिशः, --शं 1 The thunderbolt of Indra: वृत्रस्य हंतुः कुलिशं कुंठिताश्रीव लक्ष्यते Ku. 2. 20; Pt. 1; अवेदनाज्ञं कुलिशक्षतानां Ku. 1. 20; R. 3. 68; 4. 88; Amaru. 96. --2 Ved. An axe, a hatchet. --3 The point or end of a thing; Me. 61. --Comp. --धरः, --पाणिः an epithet of Indra. --नायकः a particular mode of sexual enjoyment. --शासनः An epithet of Śākyamuni.
कुलिशः, --शं 1 The thunderbolt of Indra: वृत्रस्य हंतुः कुलिशं कुंठिताश्रीव लक्ष्यते Ku. 2. 20; Pt. 1; अवेदनाज्ञं कुलिशक्षतानां Ku. 1. 20; R. 3. 68; 4. 88; Amaru. 96. --2 Ved. An axe, a hatchet. --3 The point or end of a thing; Me. 61. --Comp. --धरः, --पाणिः an epithet of Indra. --नायकः a particular mode of sexual enjoyment. --शासनः An epithet of Śākyamuni.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0413-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलिश पुंन० कुलौ हस्ते शेते शी--ड, कुलिनः पर्वतान् श्यति शो--ड वा ईषत् लिशति कु + लिश--क--कौ लि- शति लिश--क वा यथायथं व्युत्पत्तिः । १ इन्द्रायुधे वज्रे अशनिशब्दे ५७४ पृ० तदुत्पत्त्यादिकमुक्तं तत्स्वरूपा- दिकं हेमा० परि० ख० लक्षणसमुच्चये औशन सधनुर्वेदोक्तवक्तं तस्य तत्रैव दृश्यम् विस्तरभयान्नोक्तम् “असयः शक्तिकुलिशपाशर्ष्टि कणषाः शराः” भा० व० २० अ० । [] “अवेदनाज्ञं कुलिशक्षतानाम्” कुमा० २ मत्स्यभेदे पु० त्रिका० । ३ अस्थिसंहारवृक्षे रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2139-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलिशं, क्ली, पुं, (कुलौ हस्ते शेते अवतिष्ठते । कुल + शी + डः । यद्वा कुलिनः पर्व्वतान् श्यति दारय- तीति । शो + डः । “आतोनुपसर्गे कः” । ३ । २ । ३ । इति को वा ।) वज्रम् । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, कुमारे । १ । २० । “क्रुद्धेऽपि पक्षच्छिदि वृत्रशत्रा- ववेदनाज्ञं कुलिशक्षतानाम्” ॥ कु ईषत् कुत्सितं वा लिशति । कु + लिश अल्पी- भावे गतौ च + कः ।) मत्स्यविशेषः । तत्पर्य्यायः । कण्टकाष्ठीलः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ६४ अध्याये । “तिमिमिङ्गिलकुलिशापाकमस्त्यनिरालकनन्दिवा- रलकमकरगर्गरकचन्द्रकमहामीनराजीवप्रभृतयः सामुद्राः” ॥ कौ भूमौ लिशति अल्पीभवति कुंभूमिं लिशति गच्छति ह्रस्वतया प्राप्नोति वा ।) अस्थिसंहारवृक्षः । इति रत्नमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-154-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुलिश" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें