🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:26:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कूपक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कूपक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कूपक

अर्थ: कन कुआँ

संस्कृत: शुष्कनद्यादौ कृतगर्तः, नौमध्यस्थरज्जुबन्धनकाष्ठम्, पृष्ठवंशादधोगर्ताः · पर्याय: विदारक

व्युत्पत्ति: कूप - कन चमड़े की बनी तेल-कुप्पी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कूपक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कूपक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकूपकःकूपकौकूपकाः
द्वितीयाकूपकम्कूपकौकूपकान्
तृतीयाकूपकेनकूपकाभ्याम्कूपकैः
चतुर्थीकूपकायकूपकाभ्याम्कूपकेभ्यः
पञ्चमीकूपकात् / कूपकाद्कूपकाभ्याम्कूपकेभ्यः
षष्ठीकूपकस्यकूपकयोःकूपकानाम्
सप्तमीकूपकेकूपकयोःकूपकेषु
सम्बोधनहे कूपकहे कूपकौहे कूपकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कूपक
कूपक
kūpaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सूखी नदी में खोदा गड्ढा (1.10.10) विदारक
नाव का मस्तूल (1.10.12) गुणवृक्षक
कमर के पीछे के दो गड्ढे (2.6.76) ककुन्दर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कूपक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छोटा कुआँ ।
२. चमड़े का बना हुआ तेल । या घी रखने का पात्र । कृप्पा ।
३. नाव बाँधने का खूँटा ।
४. नाव या जहाज का मस्तूल ।
५. चिता ।
६. कूल्हे के नीचे का गड़ढ़ा (को॰) ।
७. नौका । नाव । किश्ती (को॰) ।
८. छिद्र छेद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूपक m. (g. प्रेक्षादि) a hole, hollow, cave, L.
the hollow below the loins, L.
a pore, VarBṛS.
a small well
a hole dug for water in the dry bed of a rivulet, L.
a stake &c. to which a boat is moored, L.
the mast of a vessel, L.
a rock or tree in the midst of a river, L.
a funeral pile (or ‘a hole dug under a funeral pile’), L.
a leather oil vessel, L.
= अ-च्युता, L.
N. of a people, Inscr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (300,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूपकः 1 A well (temporary). --2 A hole, cave, cavity. --3 The hollow below the loins. --4 A stake to which a boat is moored. --5 The mast of a ship. --6 A funeral pile. --7 A hole under a funeral pile. --8 A leather oil-vessel. --9 A rock or tree in the midst of a river. --10 A boat. --पिका A stone or rock in the midst of a stream.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0416-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूपक पु० कूपे गर्त्ते कायति कै--क । १ नौकायाम् गुणा- कर्षणयन्त्ररूपे वृक्षे (मास्तुल) २ नदीमध्यस्थवृक्षे ३ तथा- भूतपर्वते च उणा० । कूप + स्वार्थे क । ४ मृद्भाण्डे मेदि० । ५ तैलादिस्नेहाधारपात्रभेदे (कूपा) ६ कुकुन्दरे ७ उदपाने ८ चितायाञ्च मेदि० । ततः प्रेक्षादि० चतु- रर्थ्याम् इनि । कूपकिन् तत्सन्निकृष्टदेशादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2165,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूपकः, पुं, (कूपे गर्त्ते कायते प्रकाशते इति । कै + कः ।) नौकागुणबन्धनस्तम्भः । इत्यमरः । १ । १० । १२ । मास्तुल इति भाषा । तैलपात्रम् । कूपा इति भाषा । कुकुन्दरम् । उदपानम् । चिता । इति मेदिनी ॥ (शुष्कनद्यादौ जलार्थं कृतो गर्त्तः । इत्यमरः । १ । १० । १० ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-170-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कूपककूपक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कूपक 📚 ➤ कन कुआँ
संस्कृत: शुष्कनद्यादौ कृतगर्तः, नौमध्यस्थरज्जुबन्धनकाष्ठम्, पृष्ठवंशादधोगर्ताः · पर्याय: विदारक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कूपक 📚छोटा कुआँ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कूपक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें