🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:22:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कृतमाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कृतमाल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कृतमाल

अर्थ: चितकबरा, बारहसिंगा, कृष्णहरिण

संस्कृत: राजवृक्षः · पर्याय: आरग्वध, राजवृक्ष, सम्पाक, चतुरङ्गुल, आरेवत

व्युत्पत्ति: कृतम्-मालः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कृतमाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कृतमाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकृतमालःकृतमालौकृतमालाः
द्वितीयाकृतमालम्कृतमालौकृतमालान्
तृतीयाकृतमालेनकृतमालाभ्याम्कृतमालैः
चतुर्थीकृतमालायकृतमालाभ्याम्कृतमालेभ्यः
पञ्चमीकृतमालात् / कृतमालाद्कृतमालाभ्याम्कृतमालेभ्यः
षष्ठीकृतमालस्यकृतमालयोःकृतमालानाम्
सप्तमीकृतमालेकृतमालयोःकृतमालेषु
सम्बोधनहे कृतमालहे कृतमालौहे कृतमालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कृतमाल
कृतमाल
kṛtamāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अमलतास के और नाम (2.4.24) आरेवत · व्याधिघात · सुवर्णक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृतमाल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अमिलतास ।
२. चितकबरा सृग । धब्बेदार हिरन (को॰) ।
३. कसौंदा का एक भेद । कासमर्द (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृत—माल m. the spotted antelope, Suśr.
the tree Cassia fistula, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (302,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृतमाल पु० कृता मालास्य । १ आरग्बधे, (सोन्दाल) २ कर्णि- कारे च अमरः । ३ कर्ण्णिकारवृक्षे ४ नदीभेदे स्त्री राज- नि० । ५ कृतमाल्ये मालाकरे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2179,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृतमालः, पुं, (कृता माला अस्य । मालावदुत्पन्नप्रसु- नत्वादस्य तथात्वम् ।) आरग्बधवृक्षः । सोँदालि इति भाषा । इत्यमरः । २ । ४ । २४ ॥ कर्णिका- रवृक्षः । स तु लघ्वारग्बधः । इति राजनिर्घण्टः । छोट शोनालु इति भाषा ॥ (अस्य पर्य्याया यथा । “आरेवतो राजवृक्षः प्रग्रहश्च तुरङ्गलः । आरग्बधोऽथ शम्पाकः कृतमालः सुवर्णकः” ॥ इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ चरके कल्पस्थाने ऽष्टमेऽध्याये ऽस्य पर्य्याया यथा । “आरग्बधो राजवृक्षः सम्पाकश्च तुरङ्गुलः । प्रग्रहः कृतमालश्च कर्णिकारोऽवघातकः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-175-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कृतमालकृतमाल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कृतमाल 📚 ➤ चितकबरा, बारहसिंगा, कृष्णहरिण
संस्कृत: राजवृक्षः · पर्याय: आरग्वध, राजवृक्ष, सम्पाक, चतुरङ्गुल, आरेवत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कृतमाल 📚अमिलतास🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कृतमाल
अमलतास के और नाम (२.४.२४) — आरेवत, व्याधिघात, सुवर्णक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कृतमाल = कृत + माल कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬