🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:17:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कृपालु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कृपालु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कृपालु

अर्थ: दयालु, करुणापूर्ण, सदय

संस्कृत: दयालुः · पर्याय: दयालु, कारुणिक, सूरत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कृपालु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कृपालु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. कृपालु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कृपालु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकृपालुकृपालुनीकृपालूनि
द्वितीयाकृपालुकृपालुनीकृपालूनि
तृतीयाकृपालुनाकृपालुभ्याम्कृपालुभिः
चतुर्थीकृपालुने / कृपालवेकृपालुभ्याम्कृपालुभ्यः
पञ्चमीकृपालुनः / कृपालोःकृपालुभ्याम्कृपालुभ्यः
षष्ठीकृपालुनः / कृपालोःकृपालुनोः / कृपाल्वोःकृपालूनाम्
सप्तमीकृपालुनि / कृपालौकृपालुनोः / कृपाल्वोःकृपालुषु
सम्बोधनहे कृपालु / हे कृपालोहे कृपालुनीहे कृपालूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कृपालु
कृपालु
kṛpālu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृपालु वि [सं॰] कृपा करनेवाला । दयालु । उ॰— सबल जिआये सगुन सुभ सुमिरहु राम कृपालु ।—तुलसी ग्रं॰ पृ॰, ९० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृपालु mfn. pitiful, compassionate (with gen.), MBh.; BhP.; Daś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (305,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृपालु a. [कृपां लाति ला-आदाने मि˚ डु] Merciful, compassionate, kind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0420-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृपालु त्रि० कपां लाति ला--आदाने मित० डु । दयालौ कपायुक्ते अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2193,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृपालुः, त्रि, (कृपां लाति आदत्ते । ला + डुः । यद्वा कृपाविद्यते ऽस्यास्मिन् वा । कृपा + आलुच् ।) दयालुः । इत्यमरः । ३ । १ । १५ ॥ (यथा भागवते । ४ । १२ । ५१ । कृपालोर्दीननाथस्य देवास्तस्यानुगृह्णते” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-178-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृपालु" आता है (26)
कारुणिक कारुणायुक्त । कृपालु । दयालुअनुग्राहक अनुग्रह करनेवाला । कृपालु । सहायक । उपकारीप्रासादिक दयालु । कृपालुसानुक्रोश अनुकोश अर्थात् कृपायुक्त । दयालु । कृपालुदयाकर दया करनेवाला । दयालु । कृपालुदयाशील दयालु । कृपालुप्रसादस्थ अनुकूल । कृपालु । दयालुकरीम कृपालु । दयालुमयार दयालु । कृपालुरहीम रहम करनेवाला । कृपालु । दयालुशफीक कृपालु । दयालु । मित्र । दोस्तसुनजर दयावान् । कृपालु । (डिं)मुशफिक कृपालु । दयालुसुम्नी दयालु । कृपालु । मेहरबानमेहरबान कृपालु । दयालु । अनुग्रह करनेवाला । विशेष—बड़ों के संबोधन के लिये अथवा…सानुभाव अनुभावयुक्त । कृपालु । सदय । अनुकूलसुधानजर दयावान् । कृपालु ।(डिं॰)कारिम[१]पु कृपालुमृदुल कोमल । मुलायम । नरमउदात्त उँचे स्वर से उच्चारण किया हुआअर्वाचीन पीछे का । आधुनिकसुधित सुव्यवस्थित । सुरक्षितस्नेहक स्नेह या प्रेम करनेवाला । स्नेहीरहम करुणा । दयाघृणी घृणा करनेवालादरदवंत पु वि॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कृपालुकृपालु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कृपालु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | कृपालु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कृपालु 📚 ➤ दयालु, करुणापूर्ण, सदय
संस्कृत: दयालुः · पर्याय: दयालु, कारुणिक, सूरत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कृपालु 📚वि कृपा करनेवाला । दयालु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कृपालु
दयालु (३.१.१५) — दयालु, कारुणिक, सूरत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कृपालु = कृप + आलु तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬