🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:08:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कृश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कृश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कृश

अर्थ: दुबला पतला, दुर्बल, शक्तिहीन, क्षीण

संस्कृत: पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण

व्युत्पत्ति: कृश्+क्त, नि . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कृश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कृश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कृश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकृशःकृशौकृशाः
द्वितीयाकृशम्कृशौकृशान्
तृतीयाकृशेनकृशाभ्याम्कृशैः
चतुर्थीकृशायकृशाभ्याम्कृशेभ्यः
पञ्चमीकृशात् / कृशाद्कृशाभ्याम्कृशेभ्यः
षष्ठीकृशस्यकृशयोःकृशानाम्
सप्तमीकृशेकृशयोःकृशेषु
सम्बोधनहे कृशहे कृशौहे कृशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कृश
कृश
kṛśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृश वि॰ [सं॰]
१. दुबला पतला । क्षीण ।
२. गरीब । नगण्य (को॰) ।
३. अल्प । छोटा सूक्ष्म । यौ॰— कुशकूट = एक प्रकार का पक्षी । कूशनास । कृशभृत्य । कूशोदरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृश mf(आ)n. (Pāṇ. viii, 2, 55) lean, emaciated, thin, spare, weak, feeble, RV.; AV. &c.
small, little, minute, insignificant, Mn.; MBh.; R.; Mṛcch. &c.
‘poor’, see कृशी-कृत
कृश (अस्), m. a kind of fish, Gal.
a kind of bird, Inscr.
N. of a Ṛṣi (author of RV. viii, 55), viii, 54, 2 and 59, 3; x, 40, 8; MBh. i, xiii
N. of Sāṃkṛtyāyana, Car. i, 12
of Nāga, MBh. i, 2152
(pl.) the descendants of Kṛśa g. यस्कादि (Gaṇar. 27)
कृश [cf. κολοσσός. fr. κολοκϳός]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (305,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृश a. [कृश् --क्त नि˚] (Compar. क्रशीयस्; superl. क्रशिष्ठ) 1 Lean, weak, feeble, emaciated; कृशतनुः, कृशोदरि &c. --2 Small, little, minute (in size or quantity); सुहृदपि न याच्यः कृशधनः Bh. 2. 28. --3 Poor, insignificant; Ms. 7. 208. --Comp. --अक्षः a spider. --अंग a. lean, thin. --(गः) an epithet of Śiva. --(गी) {1} a woman with a slender frame. {2} the Priyaṅgu creeper. --उदर a. {1} thin-waisted; V. 5. 16; Ku. 5. 42. {2} having the belly reduced in bulk; Ś. 2. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0421-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृश तनूकरणे दिवा० पर० सक० सेट् । कृश्यति इरित् अकृशत् अकर्शीत् । णिचि कर्शयति ते अचीकृशत्--त अचकर्श- त्त । कर्शयाम् बभूव आस चकार चक्रे । कृशः ।
कृश त्रि० कृश--क्त नि० । १ अल्पे, २ सूक्ष्मे च । “आकाशे- शास्तु विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः” ष्ठपवासकृशं तन्तु” “क्षत्रियञ्चैव सर्पञ्चब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । नावमन्येत वै भूयः कृशानपि कदाचन” मनुः “ब्राह्मणस्य सुरश्रेष्ठ! कृश वृत्तेः कदाचन” भा० आनु० ६२ अ० । सूक्ष्मे कृशो- दरी । कृशस्य भावः इमनिच् क्रशिमत् तद्भावे पु० । ष्यञ् । कार्श्य न० । तल् । कृशता स्त्री, त्व “कृशत्व न० तद्भावे “त्वय्येवं कृशता कुतः” सा० द० । अतिशयेन कृशः इष्ठन् क्रशिष्ठ ईयसुन् क्रशीयस् । अतिशयकृशे त्रि० ईयसौ स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2195,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृश, इर् य कार्श्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां- परं-सकं-सेट् । इरित् ।) कार्श्यं कृशकरणम् । इर्, अकृशत् अकर्शीत् । अस्मात् पुषादित्वान्नित्ये ङ इत्यन्ये । य, कृश्यति चन्द्रं कष्णपक्षः । इति दुर्गादासः ॥
कृशः, त्रि, (कृशधातोः क्तप्रत्यये “अनुपसर्गात् फुल्लक्षीवेति” । ८ । २ । ५५ । निपातनात् साधुः ।) अल्पः । (यथा, मनौ । ४ । १८४ । “आकाशेशाश्च विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः” ॥) सूक्ष्मः । इत्यमरः । ३ । १ । ६१ ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशती । ४९५ । “राजसि कृशाङ्गि ! मङ्गलकलसी सहकारपल्ल- वेनेव । तेनैव चूम्बितमुखी प्रथमाविर्भूतरागेण” ॥ “व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामथौषधम् । कृशो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम् ॥ प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मार्शांस्युदराणि च । कृशं प्रायोऽभिधावन्ति, रोगाश्च ग्रहणीमताः” ॥ “सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ । सततञ्चोपचय्यौ हि कर्षणैर्वृंहणैरपि” ॥ “स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हितौ । यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवाति पीडयेत्” ॥ इति चरके सूत्रस्थाने २१ अध्याये ॥ “कश्चिदन्यः कृशोऽतीव बलवान् दृश्यते तदा” ॥ तत्र हेतुमाह । “आधानसमये यस्य शुकभागोऽधिको भवेत् । मेदोभागस्तु हीनः स्यात् स कृशोऽपि महाबलः” ॥ यस्याधानसमये जनयितुः शुक्रस्याधिक्यं भवति । मेदसोऽल्पता तस्य कृशस्यापि बहु बलमित्यर्थः ॥ अथ कार्श्यस्य चिकित्सा । “रूक्षान्नादि निमित्ते तु कृशे युञ्जीत भेषजम् । वृंहणं बलकृद्वृष्यं तथा वाजीकरञ्च यत् ॥ पीताश्वगन्धा पयसार्द्धमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा । कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य शस्यस्य यथाम्बुवृष्टी ॥ अश्वगन्धस्य कल्केन क्वाथे तस्मिन् पयस्यपि । सिद्धं तैलं कृशाङ्गानामभ्यङ्गादङ्गपुष्टिदम्” ॥ इति अश्वगन्धातैलम् ॥ * ॥ इति भावप्रकाशस्य मध्यखण्डे तृतीयभागे कार्श्या- धिकारे ॥) (अक्षमः । यथा, मनौ । ४ । १३५ । [] “क्षत्त्रियञ्चैव सर्पञ्च ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । नावमन्येत वै भूष्णुः कृशानपि कदाचन” ॥ पुं, सर्व्वाकारवत्त्वात् विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । १०३ । “अणुर्वृहत्कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान्” ॥ स्वनामख्यातो मुनिपुत्त्रः । स तु परीक्षिच्छाप- प्रदातुः शृङ्गिणः सखा । यथा, महाभारते । १ । ४१ । २ । “स तं कृशमभिप्रेक्ष्य सूनृतां वाचमुत्सृजन् । अपृच्छत्तं कथं तातः स मेऽद्य मृतधारकः” ॥ ऐरावतकुलोत्पन्नो नागविशेषः । यथा, तत्रैव । १ । आस्तीकपर्व्वणि । ५७ । ११ । “पारावतः पारिजातः पाण्डरो हरिणः कृशः । ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-179-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृश" आता है (25)
तनु कृश । दुबला पतलाशित कृश । दुर्बलक्षाम क्षीण । कृश । दुबलापतला यौ॰—क्षामोदरी = पकतली कमरवाली (स्त्री)विदस्त कृश । दुर्बल । क्षीणछीन दुबला । पतला । कृशछछीन पु † वि॰ अति क्षीण । दुर्बल । कृशजाजर पु † वि॰ दुर्वल । कृश । जीर्णदुबला क्षीण शरीर का । जिसका बदन हलका और पतला हो । कृश । यौ॰—दुबला पतलाकाहीदा छटा हुआ । कटा हुआ । कृशछित विभक्तशात सान रखा हुआ । तेज किया हुआपेलव कोमल । मृदुपात्रट फटा पुराना कपड़ा । फटा वस्त्रजरित वृद्ध । जईफदुर्बल जिसे अच्छा बल न हो । कमजोर । अशक्तपतर पु † वि॰तनुक पु † ^१ वि॰ दे॰ 'तनिक'निरुदर बिना पेट कापरिपांडु बहुत हलका पीला । सफेदी लिये हुए पीलाक्रस पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ कृषिछपटी † संज्ञा स्त्री॰ लकड़ी का टुकड़ा जो छीलने से निकले । चैलीपतला जिसका घेरा, लपेट अथवा चौड़ाई कम हो । जो मोटा न हो । जैसे, पतली छड़ी, प…दूबरा पु † वि॰झुरकुट मुरझाया हुआ । सूखा हुआझुरकुटिया एक प्रकार का पक्का लोहा जिसे खेड़ी कहते हैं । विशेष— दे॰ 'खेड़ी'-१

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कृशकृश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कृश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कृश 📚 ➤ दुबला पतला, दुर्बल, शक्तिहीन, क्षीण
संस्कृत: पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कृश 📚दुबला पतला । क्षीण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कृश
छोटा/बारीक (३.१.६०) — स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, दभ्र, तनु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कृश: कृश्+क्त, नि . (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें