🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:06:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कृष्णा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कृष्णा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कृष्णा

अर्थ: काला, श्याम, गहरा, नीला

संस्कृत: पिप्पली · पर्याय: उपकुल्या, वैदेही, मागधी, चपला, कणा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कृष्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. कृष्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. कृष्णा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. कृष्ण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. कृष्णा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. कृष्ण (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कृष्णा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकृष्णाकृष्णेकृष्णाः
द्वितीयाकृष्णाम्कृष्णेकृष्णाः
तृतीयाकृष्णयाकृष्णाभ्याम्कृष्णाभिः
चतुर्थीकृष्णायैकृष्णाभ्याम्कृष्णाभ्यः
पञ्चमीकृष्णायाःकृष्णाभ्याम्कृष्णाभ्यः
षष्ठीकृष्णायाःकृष्णयोःकृष्णानाम्
सप्तमीकृष्णायाम्कृष्णयोःकृष्णासु
सम्बोधनहे कृष्णेहे कृष्णेहे कृष्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कृष्णा
कृष्णा
kṛṣṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पीपल (पिप्पली) के नाम (2.4.96) उपकुल्या · वैदेही · मागधी · चपला · कणा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृष्णा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. द्रौपदी ।
२. पीपल । पिप्पली ।
३. दक्षिण देश की एक नदी जो पश्चिमी घाट से निकलकर (मछली- पटटम् में) बंगाल की खाड़ी में गिरती है । कृष्णगंगा । कृष्ण- वेणी ।
४. कच्चे नील की बट्टी । नीलबरी ।
५. काली दाख ।
६. काला जीरा ।
७. अगर । ऊद (लकड़ी) ।
८. काली (देवी) ।
९. एक प्रकार की जहरीली जोंक ।
१०. पपरी नाम का गंधद्रव्य ।
११. कुटकी ।
१२. राई
१३. अग्नि की सात जिह्वाओं में से एक ।
१४. एक योगिनी ।
१५. काले पत्ते की तुलसी ।
१६. आँख की पुतली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृष्णा (आ), f. a kind of leech, Suśr.
a kind of venomous insect, ib.
N. of several plants (Piper longum, L.; the Indigo plant, L.; a grape, L.; a Punar-navā with dark blossoms, L.; Gmelina arborea, L.; Nigella indica, L.; Sinapis ramosa, L.; Vernonia anthelminthica, L.; = काकोली, L.; a sort of Sārivā, L.), Suśr.
a kind of perfume (= पर्पटी), Bhpr.
N. of Draupadī, MBh.
of Durgā, MBh. iv, 184
of one of the seven tongues of fire, L., Sch.
of one of the mothers in Skanda's retinue, MBh. ix, 2640
of a Yoginī, Hcat.
(with or without गङ्गा) N. of the river Kistna, MBh. xiii, 4888; PadmaP.; NārP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (306,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृष्णा, स्त्री, (कृषे र्नक् णत्वं ततः टाप् ।) द्रौपदी । (सा तु पञ्चपाण्डवमहिषी । कृष्णवर्णत्वादेव अस्याः नाम तथा जातम् । यथा, महाभारते १ । १६८ । ४४ । “कृष्णेत्येवाब्रुवन् कृष्णां कृष्णाऽभूत् सा हि वर्णतः । तथा तन्मिथुनं यज्ञे द्रुपदस्य महामखे” ॥) नीलीवृक्षः । पिप्पली । (अस्याः पर्य्याया यथा । “पिप्पली चपला शौण्डी वैदेही मागधी कणा । कृष्णोपकुल्या मगधी कोला स्यात्तिक्ततण्डुला” ॥ इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) द्राक्षा । इति मेदिनी ॥ नीलपुनर्नवा । कृष्णजीरकः । गम्भारी । कटुका । सारिवाविशेषः । राजसर्षपः । इति राजनिर्घण्टः ॥ पर्पटी । इति भावप्रकाशः ॥ काकोली । सोम- राजी । इति जटाधरः ॥ (द्वादशप्रकाराणां जलौ- कसां मध्ये सविषप्रकारीयजलौकोविशेषः । तस्य लक्षण यथा । “तास्वञ्जनचूर्णवर्णा पृथुशिराः कृष्णा” ॥ इति सुश्रुते सूत्रस्थाने १३ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-185-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृष्णा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कृष्णाकृष्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कृष्णा 📚 ➤ काला, श्याम, गहरा, नीला
संस्कृत: पिप्पली · पर्याय: उपकुल्या, वैदेही, मागधी, चपला, कणा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कृष्णा 📚द्रौपदी🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कृष्णा
पीपल (पिप्पली) के नाम (२.४.९६) — उपकुल्या, वैदेही, मागधी, चपला, कणा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬