🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:41:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कृष्णा
kṛṣṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पीपल (पिप्पली) के नाम (2.4.96) उपकुल्या · वैदेही · मागधी · चपला · कणा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृष्णा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. द्रौपदी ।
२. पीपल । पिप्पली ।
३. दक्षिण देश की एक नदी जो पश्चिमी घाट से निकलकर (मछली- पटटम् में) बंगाल की खाड़ी में गिरती है । कृष्णगंगा । कृष्ण- वेणी ।
४. कच्चे नील की बट्टी । नीलबरी ।
५. काली दाख ।
६. काला जीरा ।
७. अगर । ऊद (लकड़ी) ।
८. काली (देवी) ।
९. एक प्रकार की जहरीली जोंक ।
१०. पपरी नाम का गंधद्रव्य ।
११. कुटकी ।
१२. राई
१३. अग्नि की सात जिह्वाओं में से एक ।
१४. एक योगिनी ।
१५. काले पत्ते की तुलसी ।
१६. आँख की पुतली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृष्णा (आ), f. a kind of leech, Suśr.
a kind of venomous insect, ib.
N. of several plants (Piper longum, L.; the Indigo plant, L.; a grape, L.; a Punar-navā with dark blossoms, L.; Gmelina arborea, L.; Nigella indica, L.; Sinapis ramosa, L.; Vernonia anthelminthica, L.; = काकोली, L.; a sort of Sārivā, L.), Suśr.
a kind of perfume (= पर्पटी), Bhpr.
N. of Draupadī, MBh.
of Durgā, MBh. iv, 184
of one of the seven tongues of fire, L., Sch.
of one of the mothers in Skanda's retinue, MBh. ix, 2640
of a Yoginī, Hcat.
(with or without गङ्गा) N. of the river Kistna, MBh. xiii, 4888; PadmaP.; NārP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (306,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृष्णा, स्त्री, (कृषे र्नक् णत्वं ततः टाप् ।) द्रौपदी । (सा तु पञ्चपाण्डवमहिषी । कृष्णवर्णत्वादेव अस्याः नाम तथा जातम् । यथा, महाभारते १ । १६८ । ४४ । “कृष्णेत्येवाब्रुवन् कृष्णां कृष्णाऽभूत् सा हि वर्णतः । तथा तन्मिथुनं यज्ञे द्रुपदस्य महामखे” ॥) नीलीवृक्षः । पिप्पली । (अस्याः पर्य्याया यथा । “पिप्पली चपला शौण्डी वैदेही मागधी कणा । कृष्णोपकुल्या मगधी कोला स्यात्तिक्ततण्डुला” ॥ इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) द्राक्षा । इति मेदिनी ॥ नीलपुनर्नवा । कृष्णजीरकः । गम्भारी । कटुका । सारिवाविशेषः । राजसर्षपः । इति राजनिर्घण्टः ॥ पर्पटी । इति भावप्रकाशः ॥ काकोली । सोम- राजी । इति जटाधरः ॥ (द्वादशप्रकाराणां जलौ- कसां मध्ये सविषप्रकारीयजलौकोविशेषः । तस्य लक्षण यथा । “तास्वञ्जनचूर्णवर्णा पृथुशिराः कृष्णा” ॥ इति सुश्रुते सूत्रस्थाने १३ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-185-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृष्णा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें