🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:19:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कैकस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कैकस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कैकस

अर्थ: राक्षस, पिशाच

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कैकस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कैकस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकैकसःकैकसौकैकसाः
द्वितीयाकैकसम्कैकसौकैकसान्
तृतीयाकैकसेनकैकसाभ्याम्कैकसैः
चतुर्थीकैकसायकैकसाभ्याम्कैकसेभ्यः
पञ्चमीकैकसात् / कैकसाद्कैकसाभ्याम्कैकसेभ्यः
षष्ठीकैकसस्यकैकसयोःकैकसानाम्
सप्तमीकैकसेकैकसयोःकैकसेषु
सम्बोधनहे कैकसहे कैकसौहे कैकसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कैकस
कैकस
kaikasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कैकस संज्ञा पुं॰ [सं॰] राक्षस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैकस m. patr. fr. कीकस, g. शार्ङ्गरवादि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (311,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैकसः [कीकस-अव्य्] A demon, goblin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0424-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैकस पु० कीकसमस्थि सारतयाऽस्त्यस्य प्रज्ञा० अण् । १ रा- क्षसे स्त्रियां शार्ङ्गरवा० ङीन् कैकसी । सा च २ सुमा- लिकन्याभेदे “राका पुष्पोत्कटा चैव कैकसी च शुचि- स्मिता कुम्भीनसी च इत्येताः सुमालेः प्रसवाः सुताः” रामा० उ० ६ स० । सा च रावणादिमाता तत्कथा रामा० उ० ९ स० “किं तु मां विद्धि ब्रह्मर्षे! शासनात् पितुरागताम् । कै- कसी नाम नाम्राहं शेषं त्वं ज्ञातुमर्हसि । स तु गत्वा मुनिर्ध्यानं वाक्यमेतदुवाच ह । विज्ञातं ते मया भद्रे! कारणं यन्मनोगतम् । सुताभिलाषो मत्तस्ते मत्तमात- ङ्गगामिनि! । दारुणायां तु वेलायां यस्मात् त्वं मासु पस्थिता । शृणु तस्मात् सुतान् भद्रे! यादृशान् जनयिष्य- सि । दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान् । प्रस- विष्यसि सुश्रोणि! राक्षसान् क्रूरकर्मणः । सा तु तद्व- चनं श्रुत्वा प्रणिपत्याब्रवीद्वचः । भगवन् नेदृशान् पुत्रांस्त्वत्तोऽहं ब्रह्मवादिनः । नेच्छामि सुदुराचारान् पसादं कर्तुमर्हसि । कन्यया त्वेवमुक्तस्तु विश्रवा मुनि पुङ्गवः । उवाच कैकसीं भूयः पूर्णेन्दुरिव रोहिणीम् । पश्चिमो यस्तव सुतो भविष्यति शुभानने! । मम वंशानु रूपः स घर्मात्मा च न संशयः । एवमुक्ता तु साकन्या राम । कालेन केनचित् । जनयामास वीभत्सं रक्षोरूपं सुदा- रुणम् । दशग्रीवं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपगम् । [] ताम्रोष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम् । तस्मिन् जाते ततस्तस्मिन् सज्वालाकवलाः शिवाः । क्रव्यादा- श्चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रमुः । ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश्च खरनिःस्वनाः । प्रबभौ न च सूर्योवै महोल्का- श्चापतन् भुवि । चकम्पे जगती चैव ववुर्वाताः सुदारुणाः । अक्षोभ्यः क्षुभितश्चैव समुद्रः सरितां पतिः । अथ ना- माकरोत् तस्य पितामहसमः पिता । दशग्रीवः प्रसूतोऽयं दशग्रीपो भविष्यति । तस्य त्वनन्तरं जातः कुम्भकर्णो- महाबलः । प्रमाणाद्यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते । ततः शूर्पणखा नाम संजज्ञे विकृताननना । विभीषणश्च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2254-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कैकसकैकस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कैकस 📚 ➤ राक्षस, पिशाच

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कैकस 📚राक्षस🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें