🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:05:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कैटभ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कैटभ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कैटभ

अर्थ: अण् राक्षस का नाम जिसे विष्णु के मार गिराया

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कैटभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कैटभ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकैटभःकैटभौकैटभाः
द्वितीयाकैटभम्कैटभौकैटभान्
तृतीयाकैटभेनकैटभाभ्याम्कैटभैः
चतुर्थीकैटभायकैटभाभ्याम्कैटभेभ्यः
पञ्चमीकैटभात् / कैटभाद्कैटभाभ्याम्कैटभेभ्यः
षष्ठीकैटभस्यकैटभयोःकैटभानाम्
सप्तमीकैटभेकैटभयोःकैटभेषु
सम्बोधनहे कैटभहे कैटभौहे कैटभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कैटभ
कैटभ
kaiṭabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कैटभ संज्ञा पुं॰ [सं॰] मधु नामक दैत्य का छोटा भाई जिसे विष्णु ने मारा था । यौ॰— कैटभजित् । कैटभारिपु । कैटभहा । कैटभार्दन = दे॰' कैटभारि' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैटभ m. N. of an Asura (slain by Viṣṇu), MBh. iii; Hariv.; Suśr.; BhP.; BrahmaP. &c.
कैटभ f(आ or ई) N. of Durgā, L.
कैटभ n. N. of a class of writings, Divyāv. xxxiii (Pāli keṭubha), VarYogay.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (311,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैटभः N. of a demon killed by Viṣṇu. [He was a very powerful demon. He and Madhu are said to have sprung from the ears of Viṣṇu while he was asleep; and when they were about to devour Brahman they were slain by Viṣṇu]. --भा --भी An epithet of Durgā. --Comp. --अरिः, --जित् m., --रिपुः, --हन् epithets of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0424-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैटभ पु० असुरभेदे तत्कथा हरिवं० ५३ अ० “अहमादौ पुराणेन संक्षिप्ता पद्मयोनिना । माञ्च कृत्वा कृतौ पूर्बं मृण्मयौ द्वौ महासुरौ । कर्णस्रोतोभवौ द्वौ हि विष्णोरस्य महाबलौः । महार्णवे प्रस्वपतः काष्ठकुड्य- समौ स्थितौ । तौ विवेश स्वयं वायुर्ब्रह्मणासाधुचोदितः । तौ दिवं छादयन्तौ तु ववृधाते महासुरौ । वायुप्राणौ तु तौ गृह्य ब्रह्मा परिमृशच्छनैः । एकं मृदुतरं मेने कठिनं वेद चापरम् । नामनी तु तयोश्चक्रे सवितुः कमलो- द्भवः । मृदुस्त्वयं मधुर्नाम कठिनः कैटभोऽभवत् । तौ दैत्यौ कृतनामानौ चेरतुर्बलदर्पितौ । सर्वमेकार्णवं लोकं योद्धुकामौ सुनिर्भयौ । तावागतौ समालोक्य ब्र- ह्मा लोकप्रितामहः । एकार्णवाम्बुनिचये तत्रैवान्तरधी- यत । स पद्मे पद्मनाभस्य नाभिमध्यात् समुत्थिते । रोचया- मास वसतिं गुह्यं ब्रह्मा चतुर्म्मुखः । तातुभौ जलग- र्भस्थौ नारायणपितामहौ । बहून् वर्षागणानप्सु शयानौ न चकम्पतुः । अथ दीर्घस्य कालस्य तावुभौ मधुकैटभौ । आजज्ञतुस्तमुद्देशं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः । दृष्ट्वा तावसुरौ घोरौ महाकायौ दुरासदौ । ब्रह्मणा [] ताडितो विष्णुः पद्मनालेन बै पुरा । उत्पपाताशु शयनात् पद्मनाभो महादुतिः । तद्युद्धमभवद्घोरं तयोस्तस्य च वै तदा । एकार्णवे तदा लोके त्रैलोक्ये जलतां गते । त- दाभूत्तुमुलं युद्धं वर्षसङ्घ्यासहस्रशः । न च तावसुरौ युद्धे तदा श्रमतवापतुः । अथ दीर्घस्य कालस्य तौ दैत्यौ युद्धदुर्म्मदौ । ऊचतुः प्रीतमनसौ देवं नारायणं प्रभुम् । प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः । आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता । हतौ च तव पुत्त्रत्वं प्राप्नुयाव सुरोत्तम! । यो ह्यावां युधि निर्जेता तस्यावां विहितौ सुतौ! स तु गृह्य मृधे दोर्भ्यां दैत्यौ समपीडयत् । जग्मतुर्निधनञ्चापि तावुभौ मधु- कैटाभौ । तौ हतौ चाप्लुतौ तोये वपुर्भ्यामेकताङ्गतौ । मेदो सुमुचतुर्द्दैत्यौ मथ्यमानौ जलोर्मिभिः । मेदसा तज्जलं व्याप्तं ताभ्यामर्न्तर्दधे ततः । नारायणस्य भभ- वानसृजत् स पुनः प्रजाः । दैत्ययोर्म्भेदसा दृन्ना मेदि- नीति ततः स्मृता । प्रभावात् पद्मनाभस्य शाश्वती जगतो कृता” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2254-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैटभः, पुं, स्वनामख्यातो दैत्यविशेषः ॥ (अयन्तु विष्णोःकर्णमलोद्भूतयोरसुरयोरन्यतरः । पाद्मकल्पे जातः सन् एकार्णवे योगनिद्रायां स्थितस्य भगवतो नाभिपद्मादाविर्भूतं अब्जयोनिं ब्रह्माणं यदा हन्तु- मुद्यतः तदा योगनिद्रां विहाय समुत्थितेन भगवता जघनोपरि समुत्थाप्य निहतोऽयं दुर्द्दान्तोऽसुरः ॥) यथा, -- मार्कण्डेयपुराणम् । “योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते । आस्तीर्य्य शेषमभजत् कल्पान्ते भगवान् प्रभुः ॥ तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ । विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ” ॥ (एतस्योत्पत्त्यादिकं सविस्तरं हरिवंशे ५२ अध्याये दर्शनीयम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-198-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कैटभकैटभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कैटभ 📚 ➤ अण् राक्षस का नाम जिसे विष्णु के मार गिराया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कैटभ 📚मधु नामक दैत्य का छोटा भाई जिसे विष्णु ने मारा था । यौ॰— कैटभजित् । कै…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें