🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कैटभ
kaiṭabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कैटभ संज्ञा पुं॰ [सं॰] मधु नामक दैत्य का छोटा भाई जिसे विष्णु ने मारा था । यौ॰— कैटभजित् । कैटभारिपु । कैटभहा । कैटभार्दन = दे॰' कैटभारि' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैटभ m. N. of an Asura (slain by Viṣṇu), MBh. iii; Hariv.; Suśr.; BhP.; BrahmaP. &c.
कैटभ f(आ or ई) N. of Durgā, L.
कैटभ n. N. of a class of writings, Divyāv. xxxiii (Pāli keṭubha), VarYogay.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (311,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कैटभः N. of a demon killed by Viṣṇu. [He was a very powerful demon. He and Madhu are said to have sprung from the ears of Viṣṇu while he was asleep; and when they were about to devour Brahman they were slain by Viṣṇu]. --भा --भी An epithet of Durgā. --Comp. --अरिः, --जित् m., --रिपुः, --हन् epithets of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0424-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैटभ पु० असुरभेदे तत्कथा हरिवं० ५३ अ० “अहमादौ पुराणेन संक्षिप्ता पद्मयोनिना । माञ्च कृत्वा कृतौ पूर्बं मृण्मयौ द्वौ महासुरौ । कर्णस्रोतोभवौ द्वौ हि विष्णोरस्य महाबलौः । महार्णवे प्रस्वपतः काष्ठकुड्य- समौ स्थितौ । तौ विवेश स्वयं वायुर्ब्रह्मणासाधुचोदितः । तौ दिवं छादयन्तौ तु ववृधाते महासुरौ । वायुप्राणौ तु तौ गृह्य ब्रह्मा परिमृशच्छनैः । एकं मृदुतरं मेने कठिनं वेद चापरम् । नामनी तु तयोश्चक्रे सवितुः कमलो- द्भवः । मृदुस्त्वयं मधुर्नाम कठिनः कैटभोऽभवत् । तौ दैत्यौ कृतनामानौ चेरतुर्बलदर्पितौ । सर्वमेकार्णवं लोकं योद्धुकामौ सुनिर्भयौ । तावागतौ समालोक्य ब्र- ह्मा लोकप्रितामहः । एकार्णवाम्बुनिचये तत्रैवान्तरधी- यत । स पद्मे पद्मनाभस्य नाभिमध्यात् समुत्थिते । रोचया- मास वसतिं गुह्यं ब्रह्मा चतुर्म्मुखः । तातुभौ जलग- र्भस्थौ नारायणपितामहौ । बहून् वर्षागणानप्सु शयानौ न चकम्पतुः । अथ दीर्घस्य कालस्य तावुभौ मधुकैटभौ । आजज्ञतुस्तमुद्देशं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः । दृष्ट्वा तावसुरौ घोरौ महाकायौ दुरासदौ । ब्रह्मणा [] ताडितो विष्णुः पद्मनालेन बै पुरा । उत्पपाताशु शयनात् पद्मनाभो महादुतिः । तद्युद्धमभवद्घोरं तयोस्तस्य च वै तदा । एकार्णवे तदा लोके त्रैलोक्ये जलतां गते । त- दाभूत्तुमुलं युद्धं वर्षसङ्घ्यासहस्रशः । न च तावसुरौ युद्धे तदा श्रमतवापतुः । अथ दीर्घस्य कालस्य तौ दैत्यौ युद्धदुर्म्मदौ । ऊचतुः प्रीतमनसौ देवं नारायणं प्रभुम् । प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः । आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता । हतौ च तव पुत्त्रत्वं प्राप्नुयाव सुरोत्तम! । यो ह्यावां युधि निर्जेता तस्यावां विहितौ सुतौ! स तु गृह्य मृधे दोर्भ्यां दैत्यौ समपीडयत् । जग्मतुर्निधनञ्चापि तावुभौ मधु- कैटाभौ । तौ हतौ चाप्लुतौ तोये वपुर्भ्यामेकताङ्गतौ । मेदो सुमुचतुर्द्दैत्यौ मथ्यमानौ जलोर्मिभिः । मेदसा तज्जलं व्याप्तं ताभ्यामर्न्तर्दधे ततः । नारायणस्य भभ- वानसृजत् स पुनः प्रजाः । दैत्ययोर्म्भेदसा दृन्ना मेदि- नीति ततः स्मृता । प्रभावात् पद्मनाभस्य शाश्वती जगतो कृता” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2254-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कैटभः, पुं, स्वनामख्यातो दैत्यविशेषः ॥ (अयन्तु विष्णोःकर्णमलोद्भूतयोरसुरयोरन्यतरः । पाद्मकल्पे जातः सन् एकार्णवे योगनिद्रायां स्थितस्य भगवतो नाभिपद्मादाविर्भूतं अब्जयोनिं ब्रह्माणं यदा हन्तु- मुद्यतः तदा योगनिद्रां विहाय समुत्थितेन भगवता जघनोपरि समुत्थाप्य निहतोऽयं दुर्द्दान्तोऽसुरः ॥) यथा, -- मार्कण्डेयपुराणम् । “योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते । आस्तीर्य्य शेषमभजत् कल्पान्ते भगवान् प्रभुः ॥ तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ । विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ” ॥ (एतस्योत्पत्त्यादिकं सविस्तरं हरिवंशे ५२ अध्याये दर्शनीयम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-198-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें