🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:09:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोचा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोचाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोचाः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (g. ज्वलादि) drying up, desiccation, Suśr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कोच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. कोच (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कोच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोचःकोचौकोचाः
द्वितीयाकोचम्कोचौकोचान्
तृतीयाकोचेनकोचाभ्याम्कोचैः
चतुर्थीकोचायकोचाभ्याम्कोचेभ्यः
पञ्चमीकोचात् / कोचाद्कोचाभ्याम्कोचेभ्यः
षष्ठीकोचस्यकोचयोःकोचानाम्
सप्तमीकोचेकोचयोःकोचेषु
सम्बोधनहे कोचहे कोचौहे कोचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कोच
कोच
koca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोच १ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. एक प्राकार की चौपहिया बढ़िया घोड़ा गाड़ी । यौ॰— कौचबकस । कोचवान ।
२. गद्दुँदार बढ़िय़ा पलंग बेच या आरामकुरसी ।
कोच २ संज्ञा पुं॰ [हि॰ कोचना] वह लंबी छड़ जिसकी सहापता से भट्ठे मे से ढले हुए बरतन निकाले जाते हैं ।
कोच ३ संज्ञा पुं॰ [?] टूटे हुए जहाज का टुकड़ा —(लश॰) ।
कोच ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सँकोव । संकोचन ।
२. एक मिश्र जाति । कैवर्त और कसाई स्त्री के संयोग से उप्तन्न जाति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोच m. (g. ज्वलादि) drying up, desiccation, Suśr.
a man of mixed caste (offspring of a fisherman by a female of the butcher tribe), BrahmaP. (v.l. कोञ्च.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (312,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोच a. [कुच् कर्तरि ण] Drying, becoming dry. --चः 1 Drying up, withering, aridity. --2 A man of mixed caste, (the offspring of a fisherman by a female butcher.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोच त्रि० कुच--ज्वला० कर्त्तरि ण । १ सङ्कोचके, । भावे वञ् । २ सङ्कोचे “एकैकस्य त्वक्वोचभदस्वपनाङ्गसादाः कुष्ठे महत्पूर्वयुते भवन्ति” सुश्रु० ब्रह्मवे० पु० उक्ते ३ जातिभेदे(कोँच)“तीवरस्यैव स पुत्रः मांसच्छेदिससद्भवः । कोचजातिरिति इति तत्रोक्तेः । स्त्रिया ङीष् । ४ तत- प्रधाने देशे पु० । सोऽभिजव स्य अण् । कोच तद्वेश- वासिनि बहुषु तस्य अणोलुक् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2261,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोचः, पुं, (कुच् + ज्वलादित्वात् कत्तरि णः ।) जातिविशेषः । स तु मांसच्छेदिगर्भे तीवरस्यौरस- जातः । इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-200-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोचाःकोच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कुच् + घञ्)
अन्य सम्भावना: कोच (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोचाः 📚 ➤ एक प्राकार की चौपहिया बढ़िया घोड़ा गाड़ी । यौ॰— कौचबकस । कोचवान उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (g. ज्वलादि) drying up, desiccation, Suśr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कोच 📚एक प्राकार की चौपहिया बढ़िया घोड़ा गाड़ी । यौ॰— कौचबकस । कोचवान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कोचाः: कुच् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें