🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:51:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोपन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोपन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोपन

अर्थ: रोषशील, चिड़चिड़ा, क्रोधी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कोपन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कोपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कोपन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोपनःकोपनौकोपनाः
द्वितीयाकोपनम्कोपनौकोपनान्
तृतीयाकोपनेनकोपनाभ्याम्कोपनैः
चतुर्थीकोपनायकोपनाभ्याम्कोपनेभ्यः
पञ्चमीकोपनात् / कोपनाद्कोपनाभ्याम्कोपनेभ्यः
षष्ठीकोपनस्यकोपनयोःकोपनानाम्
सप्तमीकोपनेकोपनयोःकोपनेषु
सम्बोधनहे कोपनहे कोपनौहे कोपनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कोपन
कोपन
kopana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोपन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] क्रुद्ध होना । क्रोध करना [को॰] ।
कोपन २ वि॰ क्रोधी । उग्र स्वभाव का ।
२. दोष या विकार उत्पन्न करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोपन mf(आ)n. inclined to passion, passionate, wrathful, angry, MBh.; R. &c.
irritating, causing morbid irritation or disorder of the humors, Suśr.
कोपन m. N. of an Asura, Hariv. 2284
कोपन n. irritating, MBh. xiv, 466
morbid irritation of the humors of the body, Pāṇ. v, 1, 38, Vārtt. 1, Suśr.
making angry, MBh. xiii, 2426
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (313,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोपन a. [कुप्-ताच्छील्ये युच्] 1 [] Passionate, irascible, angry. --2 Causing anger. --3 Irritating, causing morbid disorder of the humours of the body. --नं Becoming angry. --ना A passionate or angry woman; कयासि कामिन् सुरतापराधात् पादानतः कोपनयाऽ वधूतः Ku. 3. 8; Amaru. 65.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0410-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोपन त्रि० कुप--ताच्छील्ये युच् । कोपशीले जटाध० “चण्ड- स्त्वत्यन्तकोपनः” अमरः । “आसीद्विभावसुर्नाम महर्षिः कोपनो भृशम्” भा० आ० २९ अ० । “तपस्वी कोपनो भृ- शम्” भा० व० ११ ० अ० “पादानतः कोपनयाऽवधूतः” कुमा० २ असुरभेदे पु० “शरभः शलभश्चैध कुपनः कोपनः क्रथः” हरि० ४२ अ० कुप--णिच्--भावे ल्युट् । ३ कोपनिष्पादने ४ दोषविकारकारकव्यापारभेदे न० “स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम्” भा० आश्व० १७ अ० । “यथोक्तैः कोपनैर्दोषाः कुपिताः कोष्ठमागताः” सुश्रु० कुप--णिच् कर्त्तरि ल्यु । ५ कोपसाधके त्रि० “कोपनं कफवातानाः दुर्न्नाम्रां चाविकं दधि” सुश्रुतः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2266,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोपनः, त्रि, (कुप् + युच् ।) कोपविशिष्टः । इति जटाधरः ॥ (यथा, महाभारते १ । २९ । १६ । “आसीद्विभावसुर्नाम महर्षिः कोपनो भृशम्” ॥ पुं, बलिवंशीयः कोपनो नामासुरः । यथा, हरिवंशे । ४१ । ८४ । “शरभः शलभश्चैव कुपनः कोपनः क्रथः” ॥ क्लीं, कुप् + णिच् भावे ल्युट् । दोषविकारकारक- व्यापारविशेषकोपनिष्पादनम् । यथा, महा- भारते अनुगीतायाम् । १४ । १७ । १३ । “स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम् । अपि वोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-203-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोपनकोपन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कोपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोपन 📚 ➤ रोषशील, चिड़चिड़ा, क्रोधी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कोपन 📚क्रुद्ध होना । क्रोध करना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें