🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:12:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोपम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोपम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोपम्

अर्थ: क्रोध, गुस्सा, रोष, क्रोध मत करो

संस्कृत: कोपः · पर्याय: क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुट्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कोप (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — कुप् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. कोप (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कुप् + अच्
  4. कोप (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कुप् + अच्
  5. कुप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कोप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोपःकोपौकोपाः
द्वितीयाकोपम्कोपौकोपान्
तृतीयाकोपेनकोपाभ्याम्कोपैः
चतुर्थीकोपायकोपाभ्याम्कोपेभ्यः
पञ्चमीकोपात् / कोपाद्कोपाभ्याम्कोपेभ्यः
षष्ठीकोपस्यकोपयोःकोपानाम्
सप्तमीकोपेकोपयोःकोपेषु
सम्बोधनहे कोपहे कोपौहे कोपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कोप
कोप
kopa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोप संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ कुपित]
१. क्रोध । रिस । गुस्सा । यौ॰—कोपभवन् । कोपभाजन ।
२. आयुर्वेद में शारीरिक त्रिदोष विकार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोप m. (√ कुप्) morbid irritation or disorder of the humors of the body, Suśr.
fury (of fire, arms, war, &c.), VarBṛS.; VarBṛ.
passion, wrath, anger, rage (with loc. gen., प्रति, or उपरि, or ifc.), Mn. iii, 230 & viii, 280; MBh. &c. (rarely pl. Hit.; ifc. f(आ). , Mālav.; स-कोप, ‘enraged’, Pañcat.; स-कोपम्, ‘angrily’, Pañcat.; Hit.)
the state of being in contradiction with, incompatibleness with, Bādar. ii, 1, 26.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (313,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोपः [कुप्-भावे घञ्] 1 Anger, wrath, passion; कोपं न गच्छति नितांतबलोपि नागः Pt. 1. 123; न त्वया कोपः कार्यः do not be angry. --2 (In medicine) Morbid irritation or disorder of the humours of the body; i. e. पित्तकोप, वातकोप. &c. --Comp. --आकुल, --आविष्ट a. enraged, furious. --क्रमः {1} an angry or passionate man. {2} the course of anger. --दीप्त, --ज्वलित a. inflamed with anger. --पदं {1} cause of anger. {2} pretended anger. --वशः subjection to anger. --वेगः violence, fury of anger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0409-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोप पु० कुप--भावे घञ् । १ क्रोधे कामानाप्तिजे चित्तवृत्ति- भेदे अमरः । “क्रूधद्र हेर्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः” पा० बधाद्यनुकूलश्चित्तकृतिभेदः कोपः । अमर्षशब्दे विवृतिः । “पादेन प्रहरन् कोपात्” मनुः । “मानः कोपः सतु द्वेधा प्रणयेर्ष्यासमुद्भवः । द्वयोः प्रणयम नः स्यात् प्रमोदे सुमहत्यपि । प्रेम्णः कुटिलगामित्वात् कोपो यः कारणं विना” सा० द० उक्ते शृङ्गाररसाङ्गे २ प्रणयकोपे च “अपकह्ररिणि चेत् कोपः कोपे कोपः कथं नहि । धर्म्मार्थकाममोक्षाणां प्रसह्य परिपन्थिनि” नीतिसा० । “रिपौ बन्धौ स्वदेहे च समैकात्म्यं प्रपश्यतः । विवेकिनः कुतः कोपः स्वदेहावयवेष्विवेति” ३ धातुवैषम्यकारिदोषाणां विकारभेदे सुश्रु० “तत्र एते स्वभावत एव दोषाणां सञ्च- यप्रकोपप्रशमप्रतीकारहेतवः” शारीराणां विकाराणा- मेष वर्गश्चतुर्विधः । चये कोपे शमे चैव हेतुरुक्तश्चि- कित्सने” सुश्रु० “स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्मिन् कोपमागताः” सुश्रु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2266,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोपः, पुं, (कुप्यते इति । कुप् + भावे घञ् ।) क्रोधः । इत्यमरः । १ । ७ । २६ ॥ (यथा, विष्णुपुराणे १ । ११ । १३ । “वत्स ! कः कोपहेतुस्ते कश्च त्वां नाभिनन्दति” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-203-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कोप" आता है (27)
रुषा क्रोध । कोप । गुस्साआमर्ष क्रोध । कोप । गुस्सारुष्टि कोप । क्रोध । गुस्साहृणि कोप । क्रोधगजब कोप । रोष । गुस्सा । यौ॰—गजब इलाही = ईश्वर का कोप । दैवी कोपरिस क्रोध । गुस्सा । कोप । नाराजगीइताब क्रोध । कोप । गुस्सा । यौ॰.—इताबनामा=कोध, नाराजी या विरोध व्यक्त करनेव…खश्म गुस्सा । कोप । रोष । यौ॰—खश्मगीन, खश्मनाक = गुस्से से भरा ङुआ । प्रकुप…खष्य कोप । क्रोध । गुस्साअकृपा कृपा का अभाव । कोप । क्रोध । नाराजीगुस्सा क्रोध । कोप । रिस । क्रि॰ प्र॰—आना ।—करना ।— होना ।—में आना । मुहा॰—गु…नाराजी अप्रसन्नता । अकृपा । कोपसतराहट कोप । गुस्सा । नाराजगीछो छोह । प्रेम । प्रीति । चाहघृणि प्रकाश की किरणआवेशन चंद्र या सूर्य की परिवेशक्रोध चित्त का वह तीव्र उद्वेग जो किसी अनुचित और हानिकारक कार्य को होते हुए …मन्यु स्त्रोत्रराज्य राजा का काम । शासन । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—पाना ।—होना । विशेष— शास…हेडज नाखुशी । नाराजी । अप्रसन्नतारूठ पु संज्ञा स्त्री॰अनरस रसहिनता । बिनरसता । शुष्कताअमरख पु संज्ञा पुं॰खफगी अप्रन्नता । नाताजगीतिहाव † संज्ञा पुं॰मच्छरा † ^२ संज्ञा पुं॰अप्रसन्नता नारजगी । असंतोष

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोपम्कोप (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: कुप् + अच्)
अन्य सम्भावना: अव्यय — कुप् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | कोप (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कुप् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोपम् 📚 ➤ क्रोध, गुस्सा, रोष, क्रोध मत करो
संस्कृत: कोपः · पर्याय: क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुट्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कोप 📚क्रोध । रिस । गुस्सा । यौ॰—कोपभवन् । कोपभाजन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कोप
क्रोध के नाम (१.७.२७) — क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुष्, क्रुध्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कोपम्: कुप् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें