🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:31:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कौट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कौट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कौट

अर्थ: अपने निजी घर में रहने वाला, स्वतंत्र, मुक्त

व्युत्पत्ति: कूट + अञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कौट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कौट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कौट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकौटःकौटौकौटाः
द्वितीयाकौटम्कौटौकौटान्
तृतीयाकौटेनकौटाभ्याम्कौटैः
चतुर्थीकौटायकौटाभ्याम्कौटेभ्यः
पञ्चमीकौटात् / कौटाद्कौटाभ्याम्कौटेभ्यः
षष्ठीकौटस्यकौटयोःकौटानाम्
सप्तमीकौटेकौटयोःकौटेषु
सम्बोधनहे कौटहे कौटौहे कौटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कौट
कौट
kauṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौट १ वि॰ [सं॰ ]
१. अपने घर या कुटी में रहनेवाला । स्वतंत्र । मुक्त ।
२. गृह में पालित । घरेलू । घर का ।
३. जालसाज । बेईमाली ।
४. जाल में फँसा हुआ या जालयुक्त [को॰] ।
कौट २ संज्ञा पुं॰
१. जालसाजी । बेईमानी । छल । धोखा । फरेब ।
२. वह जो झूठी गवाही दै [को॰] । यौ॰— कौटज = कुटज । कौटतक्ष = स्वतंत्र रुप से काम करनेवाला बढई । ग्रामतक्ष का विलोम । कीटसाक्षी = ढुठी गवाही । कौटसाक्ष = झुठी साक्षी । झुठी गवाही ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कौट mfn. (fr. कुटि), living in one's own house, independent, free, Pāṇ. v, 4, 95
कौट m. (= कुट-ज) Wrightia antidysenterica, Bhpr. i, 206.
2. कौट mfn. (fr. कूट), fraudulent, dishonest
snared, wired, W.
कौट n. fraud, falsehood, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (315,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौट a. (टी f.) [कूट-अञ्] 1 Living in one's own house; hence, independent, free. --2 Domestic, homely, homebred. --3 Fraudulent, dishonest. --4 Snared. --टः 1 Fraud, falsehood. --2 Giving false evidence. --Comp. --जः the Kuṭaja tree. --तक्षः (opp. ग्रामतक्षः) an independent carpenter, one who works at home on his own account and not for the village. --साक्षिन् m. a false witness. --साक्ष्यं false evidence, perjury.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0427-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौट त्रि० कूटे अद्रिशृङ्गे भवः उत्सा० अञ् । १ कुटजवृक्षे (कुरची) भावप्र० कुट्यां प्रायभवः अण् । २ स्वतन्त्रे त्रि० । कूटस्य भावः अण् । ३ मिथ्याकथने ४ मिथ्यासाक्ष्ये च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2274,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौटः, पुं, (कुटे गिरौ भवः । “तत्र भवः” । ४ । ३ । ५३ । इत्यण् ।) कुटजवृक्षः । इति भाव- प्रकाशः ॥ (अस्य गुणादयः कुटजशब्दे दर्शनीयाः ॥ कूटे मायायां भवः अण् । कपटसाक्षी ॥ कूट्यां वशीकृतमायायां भव इत्यण् । स्वाधीनतन्त्रः ॥ इति व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-207-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कौटकौट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कौट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कौट 📚 ➤ अपने निजी घर में रहने वाला, स्वतंत्र, मुक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कौट 📚अपने घर या कुटी में रहनेवाला । स्वतंत्र । मुक्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • कौट: कूट + अञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें