🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:41:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कौल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कौल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कौल

अर्थ: परिवार से सम्बन्ध रखने वाली, पैतृक, आनुवंशिक

व्युत्पत्ति: कुल + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कौल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कौल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कौल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकौलःकौलौकौलाः
द्वितीयाकौलम्कौलौकौलान्
तृतीयाकौलेनकौलाभ्याम्कौलैः
चतुर्थीकौलायकौलाभ्याम्कौलेभ्यः
पञ्चमीकौलात् / कौलाद्कौलाभ्याम्कौलेभ्यः
षष्ठीकौलस्यकौलयोःकौलानाम्
सप्तमीकौलेकौलयोःकौलेषु
सम्बोधनहे कौलहे कौलौहे कौलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कौल
कौल
kaula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उत्तम कुल में उत्पन्न । अच्छे खानदान का ।
२. वाममार्गी । कौलाचारी । उ॰—कहने की आवश्य— कता नहीं कि कौल, कापालिक आदि इन्ही वज्रयानियों से निकले ।—इतिहास, पृ॰ १३ ।
कौल २ वि॰ कुल संबंधी । खानदानी । कुलक्रम से आगद या प्राप्त । उ॰—कूटि निर्गुन कुण धारिन्ह आनि परयो मोंह मिटि कौल कानि ।—जग॰ श॰, पृ॰ ६९ ।
कौल ३ † संज्ञा पुं॰ [सं॰ कमल] कमल । सरोज । उ॰—बहै लाल लोहू लसै वारिधारा । मलौ कौल फूले कलंगी अपारा ।— हम्मीर॰, पृ॰ ५९ ।
कौल ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कवल ] ग्रास । कौर ।
कौल ५ संज्ञा पुं॰ [तु॰ करावल] सेना की छावनी का मध्य भाग ।
कौल ६ संज्ञा पुं॰ [ अ॰ कौल]
१. कथन । उक्ति । वाक्य ।
२. प्रतिज्ञा । प्राण । वादा । इकरार । उ॰—कौल 'आबरु' का था कि न जाऊँगा उस गली । होकर के बेकरार देखो आज फिर गया ।—कविता॰ कौ॰, भा॰ ४, प॰ ११ । यौ॰—कौल करार = परस्पर दृढ प्रतिज्ञा । कौल का पूरा या पक्का = बात का सच्चा । जबान का धनी । मुहा॰—कौल तोडना = किसी से की हुई प्रतिज्ञा छोडना । प्रतिज्ञा के अनुसार कार्य न करना । कौल देना = किसी से प्रतिज्ञा करना । किसी को वचन देना । कौल निभाना = वादा पूरा करना । उ॰—नट नागर कछु कहत बनै ना उनको कौल निभायो ।—नट, पृ २२ । कौल लेना = प्रतिज्ञा कराना । वचन लेना । कौल से फिरना = दे॰ 'कौल तोडा ' । कौल हारना = दे 'कौल दैना ' । उ॰—मगर मियाँ आजाद कौल हार के निकल गए ।—फिसाना॰, भा॰
३. पृ॰ ६३ ।
३. एक प्रकार का चलता गाना । सुफियाना गीत । कौवाल ।
कौल ७ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कौल] सूकर । सुअर । उ॰—कहूँ कौलपुंज कहूँ लीलगाहं । कहुँ चीतल पाँडुलं व्याघ्र नाहं ।—ह॰ रासो, पृ ३६ ।
कौल ८पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰ ] दे॰ कोर । उ॰—लाला बिलोचनि कौलन सों, मुसकाइ इतै अरुझाइ चीतेगी ।—मतिराम ( शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौल mf(ई)n. (fr. कुल), relating or belonging to a family, extending over a whole family or race, R. iv, 28, 9
heritable in a family, BhP. xii, 3, 36
sprung from a noble family, L.
belonging or particular to the Kaulas, Kulārṇ.
कौल m. a worshipper of Śakti accord. to the left-hand ritual, ib.
a kind of weight (कोल), Gal.
(also) a boat, raft (cf. कोल), Mahāvy.
कौल n. the doctrine and practices of the left-hand Śāktas, Kulārṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (317,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौल a. (ली f.) [कुले भवः अण् cf. P. IV. 2. 96] 1 Relating to a family, ancestral, hereditary. --2 Of a noble family, well-born. --लः A worshipper of शक्ति according to the left hand ritual. --लं The doctrine and practices of the left hand Śāktas (for a short description of कौलधर्म see Karpūr. 1, speech of भैरवानंद).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0428-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौल त्रि० कुले भवः श्वभिन्नः अण् । सत्कुलभवे १ कुलीने शुनि तु कौलेयक इत्येव । कुले कुलाचारे रतः तं वेत्ति वा अण् । २ तन्त्रोक्तकुलाचाररते ३ तदाचारवेदिनि च । “दिव्यभावरतः कौलः सर्वत्र समदर्शनः” कुला- र्ण्णवः । “पशोर्वक्त्राल्लब्धमन्त्रः पशुरेव न संशयः । वीरा- ल्लब्धमनुवीरेः कौलाच्च ब्रह्मविद्भवेत्” महानीलतन्त्रम् । कुल कुलाचारमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः अण् । ४ कुलाचार- प्रवर्चके ग्रन्थे कौलोपनिषदादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2278,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौलः, त्रि, (कुले सत्कुले भव इत्यण् ।) सत्कुलोद्भवः । तत्पर्य्यायः । आन्वयिकः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (कुले कुलाचारे रतः कुलं कुलतत्त्वं वेत्ति वा इत्यण् ।) दिव्यवीरपशुभावत्रयान्तर्गतदिव्यभाव- रतः । स तु ब्रह्मज्ञानी । तद्यथा, -- “दिव्यभावरतः कौलः सर्व्वत्र समदर्शनः” ॥ इति कुलार्णवतन्त्रम् ॥ “पशोर्वक्त्राल्लब्धमन्त्रः पशुरेव न संशयः । वीराल्लब्धमनुर्व्वीरः कौलाच्च ब्रह्मविद्भवेत्” ॥ इति महानीलतन्त्रम् ॥ (कुलमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः । कुलाचारतत्त्वविधिप्रतिषेधोपदेशसाध्यसाधन- व्यापारविशिष्टकुलोपनिषदादिग्रन्थविशेषः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-209-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कौल" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कौलकौल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कौल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कौल 📚 ➤ परिवार से सम्बन्ध रखने वाली, पैतृक, आनुवंशिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कौल 📚उत्तम कुल में उत्पन्न । अच्छे खानदान का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कौल: कुल + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें