🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:27:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कौल
kaula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उत्तम कुल में उत्पन्न । अच्छे खानदान का ।
२. वाममार्गी । कौलाचारी । उ॰—कहने की आवश्य— कता नहीं कि कौल, कापालिक आदि इन्ही वज्रयानियों से निकले ।—इतिहास, पृ॰ १३ ।
कौल २ वि॰ कुल संबंधी । खानदानी । कुलक्रम से आगद या प्राप्त । उ॰—कूटि निर्गुन कुण धारिन्ह आनि परयो मोंह मिटि कौल कानि ।—जग॰ श॰, पृ॰ ६९ ।
कौल ३ † संज्ञा पुं॰ [सं॰ कमल] कमल । सरोज । उ॰—बहै लाल लोहू लसै वारिधारा । मलौ कौल फूले कलंगी अपारा ।— हम्मीर॰, पृ॰ ५९ ।
कौल ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कवल ] ग्रास । कौर ।
कौल ५ संज्ञा पुं॰ [तु॰ करावल] सेना की छावनी का मध्य भाग ।
कौल ६ संज्ञा पुं॰ [ अ॰ कौल]
१. कथन । उक्ति । वाक्य ।
२. प्रतिज्ञा । प्राण । वादा । इकरार । उ॰—कौल 'आबरु' का था कि न जाऊँगा उस गली । होकर के बेकरार देखो आज फिर गया ।—कविता॰ कौ॰, भा॰ ४, प॰ ११ । यौ॰—कौल करार = परस्पर दृढ प्रतिज्ञा । कौल का पूरा या पक्का = बात का सच्चा । जबान का धनी । मुहा॰—कौल तोडना = किसी से की हुई प्रतिज्ञा छोडना । प्रतिज्ञा के अनुसार कार्य न करना । कौल देना = किसी से प्रतिज्ञा करना । किसी को वचन देना । कौल निभाना = वादा पूरा करना । उ॰—नट नागर कछु कहत बनै ना उनको कौल निभायो ।—नट, पृ २२ । कौल लेना = प्रतिज्ञा कराना । वचन लेना । कौल से फिरना = दे॰ 'कौल तोडा ' । कौल हारना = दे 'कौल दैना ' । उ॰—मगर मियाँ आजाद कौल हार के निकल गए ।—फिसाना॰, भा॰
३. पृ॰ ६३ ।
३. एक प्रकार का चलता गाना । सुफियाना गीत । कौवाल ।
कौल ७ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कौल] सूकर । सुअर । उ॰—कहूँ कौलपुंज कहूँ लीलगाहं । कहुँ चीतल पाँडुलं व्याघ्र नाहं ।—ह॰ रासो, पृ ३६ ।
कौल ८पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰ ] दे॰ कोर । उ॰—लाला बिलोचनि कौलन सों, मुसकाइ इतै अरुझाइ चीतेगी ।—मतिराम ( शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौल mf(ई)n. (fr. कुल), relating or belonging to a family, extending over a whole family or race, R. iv, 28, 9
heritable in a family, BhP. xii, 3, 36
sprung from a noble family, L.
belonging or particular to the Kaulas, Kulārṇ.
कौल m. a worshipper of Śakti accord. to the left-hand ritual, ib.
a kind of weight (कोल), Gal.
(also) a boat, raft (cf. कोल), Mahāvy.
कौल n. the doctrine and practices of the left-hand Śāktas, Kulārṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (317,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौल a. (ली f.) [कुले भवः अण् cf. P. IV. 2. 96] 1 Relating to a family, ancestral, hereditary. --2 Of a noble family, well-born. --लः A worshipper of शक्ति according to the left hand ritual. --लं The doctrine and practices of the left hand Śāktas (for a short description of कौलधर्म see Karpūr. 1, speech of भैरवानंद).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0428-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौल त्रि० कुले भवः श्वभिन्नः अण् । सत्कुलभवे १ कुलीने शुनि तु कौलेयक इत्येव । कुले कुलाचारे रतः तं वेत्ति वा अण् । २ तन्त्रोक्तकुलाचाररते ३ तदाचारवेदिनि च । “दिव्यभावरतः कौलः सर्वत्र समदर्शनः” कुला- र्ण्णवः । “पशोर्वक्त्राल्लब्धमन्त्रः पशुरेव न संशयः । वीरा- ल्लब्धमनुवीरेः कौलाच्च ब्रह्मविद्भवेत्” महानीलतन्त्रम् । कुल कुलाचारमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः अण् । ४ कुलाचार- प्रवर्चके ग्रन्थे कौलोपनिषदादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2278,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौलः, त्रि, (कुले सत्कुले भव इत्यण् ।) सत्कुलोद्भवः । तत्पर्य्यायः । आन्वयिकः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (कुले कुलाचारे रतः कुलं कुलतत्त्वं वेत्ति वा इत्यण् ।) दिव्यवीरपशुभावत्रयान्तर्गतदिव्यभाव- रतः । स तु ब्रह्मज्ञानी । तद्यथा, -- “दिव्यभावरतः कौलः सर्व्वत्र समदर्शनः” ॥ इति कुलार्णवतन्त्रम् ॥ “पशोर्वक्त्राल्लब्धमन्त्रः पशुरेव न संशयः । वीराल्लब्धमनुर्व्वीरः कौलाच्च ब्रह्मविद्भवेत्” ॥ इति महानीलतन्त्रम् ॥ (कुलमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः । कुलाचारतत्त्वविधिप्रतिषेधोपदेशसाध्यसाधन- व्यापारविशिष्टकुलोपनिषदादिग्रन्थविशेषः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-209-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कौल" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें