🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:46:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्रकच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्रकच

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्रकच

अर्थ: + अच् आरा

संस्कृत: शास्त्रादिविदारणशस्त्रम् · पर्याय: करपत्र

व्युत्पत्ति: क्र इति कचति शब्दायते - क्र + कच् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्रकच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. क्रकच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्रकच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्रकचःक्रकचौक्रकचाः
द्वितीयाक्रकचम्क्रकचौक्रकचान्
तृतीयाक्रकचेनक्रकचाभ्याम्क्रकचैः
चतुर्थीक्रकचायक्रकचाभ्याम्क्रकचेभ्यः
पञ्चमीक्रकचात् / क्रकचाद्क्रकचाभ्याम्क्रकचेभ्यः
षष्ठीक्रकचस्यक्रकचयोःक्रकचानाम्
सप्तमीक्रकचेक्रकचयोःक्रकचेषु
सम्बोधनहे क्रकचहे क्रकचौहे क्रकचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्रकच
क्रकच
krakaca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आरा (लकड़ी चीरने का) (2.10.35) करपत्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्रकच संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ज्योतिष में एक योग जो उस समय पडता है जब वार और तिथि की संख्या का जोड १३ होता है । विशेष—इसकी गणना के लिये रविवार को पहला, सोमवार को दुसरा, मंगल को तीसरा और इसी प्रकार शनिवार को साँतवाँ दिन मानते और उसी दिन की संख्या को तिथि की संख्या में जोडते हैं । जैसे, यदि शुक्रवार को सप्तमी, बृहस्पती को अष्टमी बुध को नवमी या रवि को द्वादशी हो, तो क्रकच योग होता है । इस योग में कोइ शुभ कार्य करना वर्जित है ।
२. करील का पेड ।
३. आरा । कवत ।
४. एक प्रकार का बाजा ।
५. एक नरक का नाम ।
३. गणित में एक प्रकार की क्रिया जिसके अनुसार लकडी के तख्ते चीरने की मजदुरी स्थिर की जाती है । यौ॰—क्रकचच्छद = केतक वृक्ष । क्रकचपत्न = सागौन वृक्ष । क्रकचपृष्ठी = कवई नाम की मछली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रकच m. n. a saw, MBh. &c.
क्रकच m. a kind of musical instrument, MBh. vii, 1676; ix, 2676
Ardea virgo, Npr.
N. of a plant (Capparis aphylla, L.), Kād.
of a hell, PadmaP.
of a Kāpālika priest, SŚaṃkar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (318,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रकचः A saw; U. 4. 3. --चा The Ketaka tree. --Comp. --छदः the Ketaka tree. --पत्रः the teak tree. --पाद् m., --पादः a lizard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0429-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रकच पु० क्र इति कचति शब्दायते कच--शब्दे अच । १ ग्रन्थि- लाख्ये वृक्षे मेदि० । २ दारुदारणास्त्रे करपत्रे (करात) पु० न० अमरः । ज्योतिषोक्ते ३ योगभेदे च । तल्लक्षणञ्च “षष्ठ्यादितिथयो मन्दात् विलोमं क्रकचः स्मृतः” इति “यथा शनौ षष्ठी, शुक्रे सप्तमी, गुरावष्टमी, बुधे नवमी, भौ मे दशमी, सोमे एकादशी, रवौ द्वादशी, एते योगाः क्रक- चख्या ज्ञेयाः पीयू० धा० । यदाह नारदः “त्रयोदश म्यु- र्मिलने संख्ययोस्तिथिवारयोः” क्रकचो नाम योगोऽयं मङ्गलेष्वतिगर्हिनः”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2282,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रकचः, पुं क्ली, ग्रन्थिलवृक्षः । इति मेदिनी ॥ (ज्योतिषोक्तयोगभेदः । तस्य लक्षणं यथा, -- “षष्ठ्यादितिथयो मन्दाद् विलोमं क्रकचः स्मृतः” ॥ अस्य विवृतिर्यथा । “शनौ षष्ठी, शुक्रे सप्तमी, गुरौ अष्टमी, बुधे नवमी, भौमे दशमी, सोमे एकादशी, रवौ द्वादशी, एते योगाः क्रकचाख्या विज्ञेयाः” । यथा, नारदोक्तिः । “त्रयोदशस्युर्मिलने सख्ययोस्तिथिवारयोः । क्रकचो नाम योगोऽयं मङ्गलेष्वतिगर्हितः” ॥ * ॥ क्र इति कृत्वा कचति शब्दायते । कच शब्दे + पचाद्यच् ।) करपत्रम् । काष्ठविदारणास्त्रविशेषः । करात् इति भाषा । इत्यमरः । १ । १० । ३५ ॥ (यथा, महाभारते ३ । २२ । ३४ । “मध्येन पाटयामास क्रकचो दार्व्विवोच्छ्रितम्” ॥) “अथ क्रकचव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तम् । पि- ण्डयोगदलमग्रमूलयोर्द्दैर्घसंगुणितमङ्गुलात्मकम् । दारुदारणपथैः समाहतं षट्स्वरेषु विहृतं करा- त्मकम् ॥ उदाहरणम् । मूले नखाङ्गुलमितोऽथ नृपाङ्गुलोऽग्रे पिण्डः शताङ्गुलमितं किल यस्य दैर्घ्यम् । तद्दारुदारणपथेषु चतुर्षु किं स्या- द्धस्तात्मकं वद सखे गणितं द्रुतं मे ॥ न्यासः २० क्राकच्यं दारुविषमं १६ १०० पिण्डयोगदलम् । १८ । दैर्घ्येण । १०० । संगुणितम् । १८०० । दारुदारणपथैः । ४ । गुणितम् । ७२०० । षट्स्वरेषु । ५७६ । विहृतं जातं करात्मकं गणि- तम् । २५/२ ॥ क्रकचान्तरे करणसूत्रं सार्द्धवृत्तम् । छिद्यते तु यदि तिर्य्यगुक्तवत् पिण्डविस्तृतिहते फलं तदा । इष्टिकाचितिदृषच्चितिखातक्राकच- व्यवहृतौ खलु मूल्यम् । कर्म्मकारजनसम्प्रति- पत्त्या तन्मृदुत्वकठिनत्ववशेन ॥ उदाहरणम् । यद्विस्ततिर्द्दन्तमिताङ्गुलानि पिण्डस्तथा षोडश यत्र कोष्ठे । छेदेषु तिर्य्यङ्नवसु प्रचक्ष्व किं स्यात् फलं तत्र करात्मकं मे ॥ [] विस्तृतिहतिः । ५१२ । दारुदारणमार्ग । ९ । घ्ना । ४६०८ । षट्स्वरेषु । ५७६ । विहृतं जातं फलं हस्ताः । ८ । इति लीलावत्यां क्रकचव्यव- हारः ॥ * ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-212-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्रकचक्रकच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: क्रकच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्रकच 📚 ➤ + अच् आरा
संस्कृत: शास्त्रादिविदारणशस्त्रम् · पर्याय: करपत्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्रकच 📚ज्योतिष में एक योग जो उस समय पडता है जब वार और तिथि की संख्या का जोड १…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्रकच

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्रकच: क्र इति कचति शब्दायते - क्र + कच् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें