🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:37:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्रीडा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्रीडाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्रीडाः

अर्थ: किलोल, जी बहलाना, खेलना, आमोद

संस्कृत: कन्दुकादिक्रीडनम् · पर्याय: द्रव, केलि, परीहास, लीला, नर्मन्

व्युत्पत्ति: क्रीड् + अ + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्रीडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. क्रीडा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. क्रीडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. क्रीडा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. क्रीड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. क्रीड (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्रीडा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्रीडाक्रीडेक्रीडाः
द्वितीयाक्रीडाम्क्रीडेक्रीडाः
तृतीयाक्रीडयाक्रीडाभ्याम्क्रीडाभिः
चतुर्थीक्रीडायैक्रीडाभ्याम्क्रीडाभ्यः
पञ्चमीक्रीडायाःक्रीडाभ्याम्क्रीडाभ्यः
षष्ठीक्रीडायाःक्रीडयोःक्रीडानाम्
सप्तमीक्रीडायाम्क्रीडयोःक्रीडासु
सम्बोधनहे क्रीडेहे क्रीडेहे क्रीडाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्रीडा
क्रीडा
krīḍā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रीडा (आ), f. sport, play, pastime, amusement, amorous sport (often in comp., e.g. क्रीडा-मुदः f. pl. the pleasures of playing or of amorous sport, Gīt. ix, 9; कृष्ण-क्˚, sport with Kṛṣṇa, BhP. ii, 3, 15; जल-क्˚, playing about in water, MBh.; Pañcat.; BhP.; तोय-क्˚ id., Megh.), VS. xviii, 5; R.; Suśr. &c.
working miracles for one's amusement, Lalit.
disrespect shown by jest or joke, L.
a play-ground, MBh. iii, 12318
(in music) a kind of measure.
क्रीडा (f. of ˚ड, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (321,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रीडा [क्रीड्-भावे अ] 1 Sport, pastime, play, pleasure, तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैर्मरुद्भिः Me. 33, 61. --2 Jest, joke. --Comp. --आकूतं a sportive purpose. --उद्देशः play ground. --काननं, --वनं a pleasure grove, park. --कोप false or feigned anger; Amaru. 12. --कौतूकं {1} wanton curiosity. {2} sport, play. {3} sexual intercourse. --गृहं, --मंदिरं a pleasure-house. --नारी a prostitute, harlot. --मयूरः a peacock kept for pleasure; R. 16. 14. --मृगः a toy-deer. --रत्नं ‘the gem of sports’, copulation. --वेश्मन् n. a pleasure-house. --शैलः, --पर्वतः an artificial hill serving as a pleasure abode, a pleasure mountain; क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः Me. 77.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0431-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रीडा स्त्री क्रीड--भावे अ । १ परीहासे २ खेलने च “क्रीडारसं निर्विशतीव बाल्ये” कुमा० । “आत्मरतिरात्मक्रीडआत्म- मिथुन आत्मानन्द छा० उप० । “तोयक्रीडानिरत युवतिस्नानतिक्तैर्मरुद्भिः” मेघ० “क्रीडायासश्रमशम- पटवः” माघः । क्रीडागृह, क्रीडाशैल, क्रीडोद्यानादयः क्रीडार्थ गृहादौ । क्रीडासचिव नर्म्मसचिवे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2334,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रीडा, स्त्री, (क्रीड + भावे अप् ततष्टाप् ।) परी- हासः । खेला । इत्यमरः । १ । ७ । ३३ ॥ (यथा, भागवते । २ । ३ । १५ । “स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथः । बालक्रीडनकैः क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे” ॥) अवज्ञानम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-219-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्रीडा" आता है (40)
प्रक्रीड क्रीडा । खेलकूदकुरला खेल । क्रीडा़एला इलायची तथा उसका पेड़किल निश्चय ही । अवश्यटगर टंकण । सोहागाललन प्यारा बालक । दुलारा लड़काहार युद्ध, क्रीड़ा, प्रतिद्बंद्विता आदि में शत्रु के संमुख असफलता । लड़ाई,…केलि खेल । क्रीड़ाखेलि क्रीड़ा । खेलतेवन क्रीड़ादेवन व्यवहारलीला वह व्यापार जो चित्त की उमंग से केवल मनोरंजन के लिये किया जाय । केलि । …क्रीड खेल । क्रीड़ाविनोद कौतूहल । तमाशा । मनोरंजक व्यापारविहार मनबहलाव के लिए धीरे धीरे चलना । टहलना । धूमना । फिरनाअवलीला क्रीड़ा । खेलक्रीडन खेल । क्रीड़ापरिहास हँसी । दिल्लगी । मजाक । ठट्ठाहासिका हँसी । हास्यखेला क्रीड़ा । खेल । मनबहलावहेला तुच्छ समझना । अवज्ञा । तिरस्कारदेवना क्रीड़ा । खेलदोस्थ नौकर । दासचर्भटी चर्चरी गीतविपंचिका विपंची संज्ञा स्त्री॰रहस् गुप्त भेद । छिपी बातविलासन क्रीड़ा । मनोरंजनक्ष्वेला क्रीड़ा । खेल । हँसी मजाकरंति केलि । क्रीड़ापरिचारित खेल । क्रीड़ा । मनोरंजनओजक पु संज्ञा पुं॰ उछल कूद । क्रीड़ा । आनंदछोल पु संज्ञा स्त्री॰नाच वह उछल कूद जो चित्त की उमंग से हो । अंगों की वह गति जो हृदयोल्लास के क…फैल पु ^१ † संज्ञा पुं॰ काम । कार्यकलोल आमोद प्रमोद । क्रीड़ा । केलिअचपली † संज्ञा स्त्री॰ अठखेली । किलोल । क्रीड़ाकुलेल क्रीड़ा । कलोलबिनोद खेल कूद । क्रीड़ा । दे॰ 'विनोद'हारना युद्ध, क्रीड़ा, प्रतिद्बंद्विता आदि में शत्रु के सामने असफल होना । लड़…तफर्रुज दरिद्रता और हीनता से समृद्धि और उन्नति की और जाना

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्रीडाःक्रीडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: क्रीड् + अ)
अन्य सम्भावना: क्रीडा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | क्रीडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्रीडाः 📚 ➤ किलोल, जी बहलाना, खेलना, आमोद
संस्कृत: कन्दुकादिक्रीडनम् · पर्याय: द्रव, केलि, परीहास, लीला, नर्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्रीडा 📚(आ), f. sport, play, pastime, amusement, amorous sport (often in comp…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्रीडा
खेल-कूद (१.७.३४) — खेला, कूर्दन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्रीडाः: क्रीड् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें