🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:33:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्लीव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्लीव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्लीव

अर्थ: हिजड़ा, नपुंसक, बधिया किया हुआ

व्युत्पत्ति: क्लीव् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्लीव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. क्लीव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्लीव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्लीवःक्लीवौक्लीवाः
द्वितीयाक्लीवम्क्लीवौक्लीवान्
तृतीयाक्लीवेनक्लीवाभ्याम्क्लीवैः
चतुर्थीक्लीवायक्लीवाभ्याम्क्लीवेभ्यः
पञ्चमीक्लीवात् / क्लीवाद्क्लीवाभ्याम्क्लीवेभ्यः
षष्ठीक्लीवस्यक्लीवयोःक्लीवानाम्
सप्तमीक्लीवेक्लीवयोःक्लीवेषु
सम्बोधनहे क्लीवहे क्लीवौहे क्लीवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्लीव
क्लीव
klīva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्लीव वि॰ पुं॰ [सं॰]
१. षंढ । नपुंसक । नामर्द ।
२. डरपोक । कायर । कमहिम्मत ।
३. नीच । अधम (को॰) ।
४. सुस्त । आलसी (को॰) ।
५. व्याकरण में नपुंसक लिंग का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्लीव for क्लीब, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (324,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्लीब(व) a. 1 Impotent, neuter, emasculated; Ms. 3. 150, 4. 205; Y. 1. 223. --2 Unmanly, timid, weak, weak-minded; R. 8. 84; क्लीबान् पालयिता Mk. 9. 5. --3 Cowardly. --4 Mean, base. --5 Idle. --6 Of the neuter gender. --बः, --बं --(वः, --वं) 1 An impotent man, a eunuch; न मूत्रं फेनिलं यस्य विष्ठा चाप्सु निमज्जति । मेढं चोन्मादशुक्राभ्यां हीनं क्लीबः स उच्यते ॥ Kātyāyana quoted in Dāyabhāga. --2 The neuter gender.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0433-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्लीव, ऋ ङ अधार्ष्ट्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- आत्मं-अकं-सेट् ।) अन्तःस्थतृतीययुक्तः । अधा- र्ष्ट्यमप्रगल्मीभावः । ङ, शोकेन क्लीवते सर्व्वः । इति हलायुधः । ऋ, अचिक्लीवत् । इति दुर्गा दासः ॥
क्लीव, ऋ ङ वान्तवत् । (भ्वां--आत्मं--अकं--सेट् ।) ऋ, अचिक्लीवत् । ङ, क्लीवते । वान्तवदिति क्लीवृङ अधार्ष्ट्ये इत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
क्लीवः, पुं क्ली, (क्लीवृङ अध्यार्ष्ट्ये “इगुपधेति” । ३ । १ । १३५ । इति कः ।) स्त्रीपुरुषभिन्नः । तत्पर्य्यायः । पण्डः २ नपुंसकम् ३ तृतीयाप्रकृतिः ४ शण्डः ५ । इत्यमरः । २ । ६ । ३९ ॥ तृतीयप्रकृतिः ६ षण्डः ७ सण्डः ८ शण्ढः ९ । इति तट्टीका ॥ पुरष- त्वहीनः । तस्य लक्षणम् । यथा, उद्वाहतत्त्वे । “न मूत्रं फेनिलं यस्य विष्ठा चाप्सु निमज्जति । मेढ्रश्चोन्मादशुक्राभ्यां हीनः क्लीवः स उच्यते” ॥ (यथा, पराशरसंहितायाम् । “नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीवे च पतिते पतौ । पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते” ॥ क्लीवस्तु चतुर्द्दशप्रकारः । यथाह नारदः । “चतुर्द्दशविधः शास्त्रे षण्डो दृष्टो मनीषिभिः । चिकित्स्यश्चाचिकित्स्यश्च तेषामुक्तो विधिः क्रमात् ॥ निसर्गषण्डोऽनण्डश्च पक्षषण्डस्तथैव च । अभिशापाद्गुरो रोगाद् देवक्रोधात् तथैव च ॥ ईर्ष्याषण्डस्तथाऽसेक्यो वातरेता मुखेभगः । आक्षेप्ता मोघवीजश्च शालीनोऽन्यापतिस्तथा ॥ तत्राद्यावप्रतीकार्य्यौ पक्षाख्यं मासमाचरेत् । अनुक्रमात् त्रयस्याथ कालः संवत्सरः स्मृतः ॥ ईर्ष्याषण्डादयो येऽन्ये चत्वारः समुदाहृताः । त्यक्तव्यास्ते पतितवत् क्षतयोन्या अपि स्त्रियाः ॥ आक्षेप्तृमोघवीजाभ्यां कृतेपि पतिकर्म्मणि । पतिरन्यः स्मृतो नार्य्या वत्सरार्द्धं प्रतीक्ष्य तु ॥ शालीनस्यापि दृष्टस्त्री संयोगादुच्छ्रयेद्ध्वजः । तं हीनवेगमन्यस्त्रीबालाद्याभिरुपाचरेत् ॥ अन्यस्यां यो मनुष्यः स्यादमनुष्यः स्वयोषिति । लभेत स्वाम्यं भर्त्ता नो एतत्कार्य्यं प्रजाकृते ॥ अपत्यार्थं स्त्रियः सृष्टाः स्त्रीक्षेत्रं वीजिनो नराः । क्षेत्रं वीजवते देयं सवीजी क्षेत्रमर्हति” ॥)
क्लीवः, त्रि, बिक्रमहीनः । इत्यमरः । ३ । ३ । २१२ । [] (यथा, महाभारते ३ । अर्ज्जुनाभिगमने । ३३ । १३ । “कच्चिद्राजन् न निर्व्वेदादापन्नः क्लीवजीविकाम्” ॥ धर्म्मकार्य्यादौ निरुत्साहः । यथा, मनौ ३ । १६५ । “आचारहीनः क्लीवश्च नित्यं याचनकस्तथा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-222-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्लीव" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्लीवक्लीव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: क्लीव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्लीव 📚 ➤ हिजड़ा, नपुंसक, बधिया किया हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्लीव 📚षंढ । नपुंसक । नामर्द🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्लीव: क्लीव् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें