🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:25:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षमः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षमः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षमः

अर्थ: सहन करना, क्षमा करना

संस्कृत: सहने

अंग्रेज़ी: to endure, to suffer, to tolerate, to forgive

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. क्षम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — क्षम् (दिवादिगण) · अर्थ: सहन करना, क्षमा करना (सहने)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअक्षमत् / अक्षमद्अक्षमताम्अक्षमन्
मध्यमअक्षमःअक्षमतम्अक्षमत
उत्तमअक्षमम्अक्षमावअक्षमाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्षाम्यति · लिट्: चक्षाम · लुट्: क्षन्ता · लृट्: क्षंस्यति · लोट्: क्षाम्यतात् · लङ्: अक्षाम्यत् · विधिलिङ्: क्षाम्येत् · आशीर्लिङ्: क्षम्यात् · लुङ्: अक्षमत् · लृङ्: अक्षंस्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्षमण · ण्वुल्: क्षमकः · तृच्: क्षन्ता · यत्: क्षम्यः · तव्य: क्षन्तव्यः · अनीयर्: क्षमणीयः · क्त: क्षान्तः · क्तवतु: क्षान्तवान् · शतृ: क्षाम्यन् · स्य-शतृ: क्षंस्यन् · क्त्वा: क्षान्त्वा · ल्यप्: प्रक्षम्य · तुमुन्: क्षन्तुम् · णमुल्: क्षमम् · घञ्: क्षमः · क्तिन्: क्षान्ति · क्वसु: चक्षण्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षम्
क्षम्
kṣam
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. क्षम् cl. 1. Ā. क्षमते (ep. also P. ˚ति; Ved. cl. 2. P. क्षमिति, Pāṇ. vii, 2, 34; cl. 4. P. क्षाम्यति [cf. Impv. Ā. 3. sg. क्षम्यताम्, BhP. vi, 3, 30] Pāṇ. vii, 3, 74; perf. चक्षमे, MBh. &c., 3. pl. ˚मिरे, ŚBr.; 1. du. चक्षण्वहे & 1. pl. ˚ण्महे, Pāṇ. viii, 2, 65, Sch.; fut. 2nd क्षंस्यते, ˚ति, क्षमिष्यति; aor. 2. sg. अक्षंस्थास्, Bhaṭṭ.; inf. क्षन्तुम्, MBh. &c.), to be patient or composed, suppress anger, keep quiet, RV. x, 104, 6; MBh.; R. &c.; to submit to (dat.), ŚBr. iii; iv; to bear patiently, endure, put up with (acc.), suffer, MBh.; R.; Ragh.; to pardon, forgive anything (acc.) to (gen. or dat.), MBh.; R. &c. (e.g. क्षमस्व मे तद्, forgive me that, Ragh. xiv, 58); to allow, permit, suffer, Sāh. (Kuval.); (with Pot.), Daś.; to bear any one, be indulgent to, MBh. iii, 13051; R. iv, 27, 22; VarBṛS.; Pañcat. (Pass.), Hit.; to resist, Pāṇ. i, 3, 33, Sch.; to be able to do anything (inf.), Śiś. i, 38 and ix, 65; to seem good, Divyāv. iv : Caus. P. Ā. क्षमयति, क्षामयते, to ask any one (acc.) pardon for anything (acc.), MBh.; Bhag.; Pañcat.; (perf. क्षमयाम् आस) to suffer or bear patiently, R. v, 49, 11 (cf. क्षमापय);
क्षम् [cf. Goth. hramja (?) Angl.Sax. hremman, ‘to hinder, disquiet’.]
2. क्षम् f. (nom. क्षास् acc. क्षाम् instr. क्षमा once ज्मा [RV. vi, 52, 15] dat. क्षे [? RV. iv, 3, 6], gen. abl. ग्मस्, ज्मस्, once क्ष्मस् [RV. i, 100, 15], loc. क्षमि; du. nom. क्षामा [RV. ii, 39, 7; x, 12, 1; cf. द्याव-क्षामा]; pl. nom. क्षामस् [RV. viii, 70, 4; क्षामीस् fr. ˚मि, SV.], क्षास् [RV. iv, 28, 5] acc. क्षास् [RV. x, 2, 6] loc. क्षासु, RV. i, 127, 10 and v, 64, 2) the ground, earth, χθών RV.; AV.; VS.; ŚBr. vi
क्षम् [cf. क्ष्मा; cf. also Gk. χαμαί, χθαμαλός; Lat. humus, homo.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (326,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षम् {c1c} A., {c4c} P. (क्षमते, क्षाम्यति, चक्षमे, चक्षाम, क्षांत or क्षमित) 1 To permit, allow, suffer; अतो नृपाश्चक्षमिरे समेताः स्त्रीरत्नलाभं न तदात्मजस्य R. 7. 34; 12. 46. --2 To pardon, forgive (as an offence); क्षांतं न क्षमया Bh. 3. 13; क्षमस्व परमेश्वर; निघ्नस्य मे भर्तृनिदेशरौक्ष्यं देवि क्षमस्वेति बभूव नम्रः R. 14. 58. --3 To be patient or quiet, wait; R. 15. 45. --4 To endure, put up with, suffer; अपि क्षमंतेऽ स्मदुपजापं प्रकृतयः Mu. 2; नाज्ञाभंगकरान् राजा क्षमेत स्वसुतानपि H. 2. 107. --5 To oppose, resist. --6 To be competent or able (to do anything); ऋने रवेः क्षालयितुं क्षमेत कः क्षपातमस्कांडमलीमसं नभः Śi. 1. 38, 9. 65.
क्षम् f. Ved. The ground, earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0435-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षमःक्षम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: क्षम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षमः 📚 ➤ सहन करना, क्षमा करना
संस्कृत: सहने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षम् 📚cl. 1. Ā. क्षमते (ep. also P. ˚ति; Ved. cl. 2. P. क्षमिति, Pāṇ. vii, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें