🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:25:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षयण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षयण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षयण

अर्थ: नष्ट होना, सूक्ष्म होना, ह्रास होना, कम होना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: क्षये

अंग्रेज़ी: to decay, to get killed, to get destroyed, to wane, to go away, to reduce, to shrink

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षयण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षि + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — क्षयण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षयणम्क्षयणेक्षयणानि
द्वितीयाक्षयणम्क्षयणेक्षयणानि
तृतीयाक्षयणेनक्षयणाभ्याम्क्षयणैः
चतुर्थीक्षयणायक्षयणाभ्याम्क्षयणेभ्यः
पञ्चमीक्षयणात् / क्षयणाद्क्षयणाभ्याम्क्षयणेभ्यः
षष्ठीक्षयणस्यक्षयणयोःक्षयणानाम्
सप्तमीक्षयणेक्षयणयोःक्षयणेषु
सम्बोधनहे क्षयणहे क्षयणेहे क्षयणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — क्षि (भ्वादिगण) · अर्थ: नष्ट होना, सूक्ष्म होना, ह्रास होना, कम होना (क्षये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमक्षयतिक्षयतःक्षयन्ति
मध्यमक्षयसिक्षयथःक्षयथ
उत्तमक्षयामिक्षयावःक्षयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्षयति · लिट्: चिक्षाय · लुट्: क्षेता · लृट्: क्षेष्यति · लोट्: क्षयतात् · लङ्: अक्षयत् · विधिलिङ्: क्षयेत् · आशीर्लिङ्: क्षीयात् · लुङ्: अक्षैषीत् · लृङ्: अक्षेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्षयण · ण्वुल्: क्षायकः · तृच्: क्षेता · यत्: क्षेयः · तव्य: क्षेतव्यः · अनीयर्: क्षयणीयः · क्त: क्षितः · क्तवतु: क्षितवान् · शतृ: क्षयन् · स्य-शतृ: क्षेष्यन् · क्त्वा: क्षित्वा · ल्यप्: प्रक्षित्य · तुमुन्: क्षेतुम् · णमुल्: क्षायम् · क्तिन्: क्षिति · क्वसु: चिक्षिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षयण
क्षयण
kṣayaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षयण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शांत जलाशय ।
२. निवास का स्थान ।
३. बंदरगाह या खाड़ी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षयण See √ 2. and √ 4. क्षि.
1. क्षयण mfn. habitable [? m. ‘a place with tranquil water’ Comm.] VS. xvi, 43
(क्षयण), TS. iv
(क्षेण), MaitrS.
क्षयण (अस्), m. a bay, harbour Comm. on RPrāt.
क्षयण (अम्), n. a dwelling place, Nir. vi, 6.
2. क्षयण mfn. ifc. ‘destroying, annihilating, driving away, dispersing’, see अराय-, असुर-, पिशाच-, भ्रातृव्य-, यातुधान-, सदान्वा- and सपत्न-क्षयण.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (327,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षयण a. Destroying &c. --णः 1 A place with calm water. --2 A bay or harbour. --णं A dwelling-place, habitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0436-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षयणक्षयण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षि + ल्युट् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षयण 📚 ➤ नष्ट होना, सूक्ष्म होना, ह्रास होना, कम होना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: क्षये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षयण 📚शांत जलाशय🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्षयण: क्षि + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें