🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:28:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षारक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षारक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षारक

अर्थ: खार, रेह

संस्कृत: नूतनकलिका · पर्याय: जालक, जाल, कोश, कोष

व्युत्पत्ति: क्षार + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. क्षारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षर् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षारक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षारकःक्षारकौक्षारकाः
द्वितीयाक्षारकम्क्षारकौक्षारकान्
तृतीयाक्षारकेणक्षारकाभ्याम्क्षारकैः
चतुर्थीक्षारकायक्षारकाभ्याम्क्षारकेभ्यः
पञ्चमीक्षारकात् / क्षारकाद्क्षारकाभ्याम्क्षारकेभ्यः
षष्ठीक्षारकस्यक्षारकयोःक्षारकाणाम्
सप्तमीक्षारकेक्षारकयोःक्षारकेषु
सम्बोधनहे क्षारकहे क्षारकौहे क्षारकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षारक
क्षारक
kṣāraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नई कली (2.4.16) जालक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षारक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. क्षार ।
२. सज्जी ।
३. चिड़िया फँसाने का जाल ।
४. मछली पकड़ने की खाँची या बोरी ।
५. चिड़ियों का पिंजड़ा (को॰) ।
६. रस । अर्क (को॰) ।
७. धोबी । रजक (को॰) ।
८. मंजरी कलिका (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षारक m. alkali, Suśr.
a juice, essence, W.
a net for catching birds, MBh. xii, 5473 and 5560
a cage or basket for birds or fish, L.
a multitude of young buds (cf. -जात) Comm. on L.
a washerman, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (327,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षारकः [क्षर्-ण्वुल्] 1 Alkali. --2 Juice, essence. --3 A cage, basket or net for birds. --4 A washerman. --5 A blossom; a bud or new-blown flower (कलिका).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0435-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षारक पु० क्षर--ण्वुल् । १ अचिरजाते फले (उलि) अम- रः । २ पक्षिमीनादिपिठके (स्वाचा) मेदि० । क्षाराय तद्योजनाय साधु कन् । ३ रजके शब्दमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2368,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षारकः, पुं, (क्षरतीति । क्षर् + ण्वुल् ।) अचिर- जातफलम् । तत्पर्य्यायः । जालकम् २ । इत्यमरः ॥ जालि इति भाषा । पक्षिमत्स्यादिपिटकम् । खाँचा इति भाषा । इति मेदिनी ॥ रजकः । इति शब्दमाला ॥ (स्वार्थे कन् । क्षारः । यथा, सुश्रुते । “तन्मालती क्षारकसैन्धवायुतं सदाञ्जनं स्यात्तिमिरेऽथ रागिणि” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-232-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षारक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षारकक्षारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: क्षर् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: क्षारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षर् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षारक 📚 ➤ खार, रेह
संस्कृत: नूतनकलिका · पर्याय: जालक, जाल, कोश, कोष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षारक 📚क्षार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्षारक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • क्षारक = क्ष + अरक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • क्षारक: क्षर् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • क्षारक: क्षार + कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬