🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:34:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षिप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षिप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षिप

अर्थ: भेजना, फेंकना, उड़ाना

संस्कृत: प्रेरणे

अंग्रेज़ी: to throw, to send, to make fly

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षिप् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. क्षिप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. क्षिप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — क्षिप् (तुदादिगण) · अर्थ: भेजना, फेंकना, उड़ाना (प्रेरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमक्षिपतात् / क्षिपताद् / क्षिपतुक्षिपताम्क्षिपन्तु
मध्यमक्षिप / क्षिपतात् / क्षिपताद्क्षिपतम्क्षिपत
उत्तमक्षिपाणिक्षिपावक्षिपाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्षिपति · लट् (आत्मने.): क्षिपते · लिट्: चिक्षेप · लिट् (आत्मने.): चिक्षिपे · लुट्: क्षेप्ता · लुट् (आत्मने.): क्षेप्ता · लृट्: क्षेप्स्यति · लृट् (आत्मने.): क्षेप्स्यते · लोट्: क्षिपतात् · लोट् (आत्मने.): क्षिपताम् · लङ्: अक्षिपत् · लङ् (आत्मने.): अक्षिपत · विधिलिङ्: क्षिपेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): क्षिपेत · आशीर्लिङ्: क्षिप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): क्षिप्सीष्ट · लुङ्: अक्षैप्सीत् · लुङ् (आत्मने.): अक्षिप्त · लृङ्: अक्षेप्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अक्षेप्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्षेपण · ण्वुल्: क्षेपकः · तृच्: क्षेप्ता · ण्यत्: क्षेप्यः · तव्य: क्षेप्तव्यः · अनीयर्: क्षेपणीयः · क्त: क्षिप्तः · क्तवतु: क्षिप्तवान् · शतृ: क्षिपन् · स्य-शतृ: क्षेप्स्यन् · शानच्: क्षिपमाणः · क्त्वा: क्षिप्त्वा · ल्यप्: प्रक्षिप्य · तुमुन्: क्षेप्तुम् · णमुल्: क्षेपम् · घञ्: क्षेपः · क्तिन्: क्षिप्ति · क्वसु: चिक्षिप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षिप्
क्षिप्
kṣip
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. क्षिप् cl. 6. P. क्षिपति Ā. क्षिपते (MBh. &c.; cl. 4. P. क्षिप्यति, only, Bhaṭṭ.; Subj. क्षिपत्; perf. चिक्षेप, MBh. &c.; ep. also चिक्षिपे; fut. 2nd क्षेप्स्यति, MBh. &c.; ep. also ˚ते; inf. क्षेप्तुम्; cf. Pāṇ. vii, 2, 10; Siddh.), to throw, cast, send, despatch, AV. ix, 1, 10 and 20; Mn.; MBh. (Pass. pr. p. क्षिप्यत्, i, 1126) &c. to move hastily (the arms or legs), Mṛcch.; BhP. x, 36, 14; to throw a glance (as the eye), Bhartṛ. i, 94; to strike or hit (with a weapon), RV. i, 182, 1-3; to put or place anything on or in (loc.), pour on, scatter, fix or attach to (loc.), Yājñ. i, 230; Bhag.; Mṛcch. &c.; to direct (the thoughts) upon (loc.), Sarvad.; to throw away, cast away, get rid of Bhartṛ. ii, 69; Kathās.; to lay (the blame) on (loc.), Hit.; to utter abusive words, insult, revile, abuse, Mn.; MBh. &c.; ‘to disdain’ i.e. to excel, beat, outvie, BhP. iv, 8, 24 and 15, 17; to strike down, ruin, destroy, BhP. vi, 1, 14; BrahmaP.; (Ā. ‘to destroy one another, go to ruin’ Pot. 3. pl. क्षिपेरन्, MBh. iii, 1094); to pass or while away (the time or night, कालम्, क्षपाम्), Kathās. lv, 154; xcii, 84; to lose (time, कालम्; cf. कालक्षेप), R. vii, 80, 14; to skip or pass over (a day, दिनम्.), Car. vi, 3; (in math.) to add, Gol. : Caus. P. क्षेपयति, to cause to cast or throw into (अन्तर्), Kathās. xiii, 160; to throw into, R. ii, 76, 16; to cause to descend into (loc.), Kathās. lxxv, 121; to pass or while away (the night, क्षपाम्), ib. lvi, 75; (aor. Subj. 2. sg. चिक्षिपस्) to hurt, injure, RV. x, 16, 1 (cf. Subj. क्षेपयत् s.v. √ 2. क्षि);
क्षिप् [cf. Lat. sipo, dissipo, for xipo.]
2. क्षिप् पस्, f. pl. (only used in nom.; the instr. is formed fr. क्षिपा, RV. ix, 59, 57) ‘the movable ones’, the fingers, RV. iii, v, ix (Naigh. ii, 5).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (328,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षिप् {c6c} U. (but only P. when preceded by अधि, प्रति and अति), {4} P. (क्षिपति-ते, क्षिप्यति, क्षिप्त) 1 To throw, cast, send, dispatch, discharge, let go (with loc. or sometimes dat.); मरुद्भ्य इति तु द्वारि क्षिपेदप्स्वद्भ्य इत्यपि Ms. 3. 88; शिलां वा क्षेप्स्यते मयि Mb.; R. 12. 95; with प्रति also; Bh. 3. 67, Śi. 15. 86. --2 To place, put on or upon, throw into, स्रजमपि शिरस्यंधः क्षिप्तां धुनोत्यहिशंकया Ś. 7. 24; Y. 1. 230; Bg. 16. 19. --3 To fix on, attach to (as a blame); भृत्ये दोषान् क्षिपति H. 2. --4 To cast or throw off, cast away, rid oneself of; किं कूर्मस्य भरव्यथा न वपुषि क्ष्मां न क्षिपत्येष यत् Mu. 2. 18. --5 (a) To take away, destroy; Māl. 1. 17. (b) To kill or slay; केसरी निष्ठुरक्षिप्तमृगयूथो मृगाधिपः Śi. 2. 53. --6 To reject, disdain. --7 To insult, revile, abuse, scold; Ms. 8. 312, 270; Śānti. 3. 10. --8 To pour on, scatter, strew. --9 To strike, hit. --10 To distract, afflict; Māl. 4. 8. --WITH पर्या to bind or tie up, collect (as hair); (केशांतं) पर्याक्षिपत् काचिदुदारबंधं Ku. 7. 14.
क्षिप् f. Ved. A finger; Rv. 3. 23. 3, 9. 97. 57.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0437-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षिप् स्त्री क्षिप--क्विप् । अङ्गुलौ निरु० । “दश क्षिपः पूर्व्वं सीमजीजनन्” ऋ० ३, २३, ३, हलन्तत्वात् वा टाप् । “हिन्वन्ति धीराः दशभिः क्षिपाभिः ऋ० ९, ९७, ५७,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2373,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षिपक्षिप् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: क्षिप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | क्षिप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षिप 📚 ➤ भेजना, फेंकना, उड़ाना
संस्कृत: प्रेरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षिप् 📚cl. 6. P. क्षिपति Ā. क्षिपते (MBh. &c.; cl. 4. P. क्षिप्यति, only, Bh…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें