🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:51:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षीब

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षीब

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षीब

अर्थ: उत्तेजित, मतवाला, मदोन्मत्त

संस्कृत: मदे · पर्याय: मत्त, शौण्ड, उत्कट

अंग्रेज़ी: to be drunk, to be intoxicated, to be confused

व्युत्पत्ति: क्षीब् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षीब (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षीब् + क्त
  2. क्षीब (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षीब् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — क्षीब (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षीबःक्षीबौक्षीबाः
द्वितीयाक्षीबम्क्षीबौक्षीबान्
तृतीयाक्षीबेणक्षीबाभ्याम्क्षीबैः
चतुर्थीक्षीबायक्षीबाभ्याम्क्षीबेभ्यः
पञ्चमीक्षीबात् / क्षीबाद्क्षीबाभ्याम्क्षीबेभ्यः
षष्ठीक्षीबस्यक्षीबयोःक्षीबाणाम्
सप्तमीक्षीबेक्षीबयोःक्षीबेषु
सम्बोधनहे क्षीबहे क्षीबौहे क्षीबाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — क्षीब् (भ्वादिगण) · अर्थ: (मदे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमक्षीबतेक्षीबेतेक्षीबन्ते
मध्यमक्षीबसेक्षीबेथेक्षीबध्वे
उत्तमक्षीबेक्षीबावहेक्षीबामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): क्षीबते · लिट् (आत्मने.): चिक्षीबे · लुट् (आत्मने.): क्षीबिता · लृट् (आत्मने.): क्षीबिष्यते · लोट् (आत्मने.): क्षीबताम् · लङ् (आत्मने.): अक्षीबत · विधिलिङ् (आत्मने.): क्षीबेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): क्षीबिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अक्षीबिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अक्षीबिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्षीबण · ण्वुल्: क्षीबकः · तृच्: क्षीबिता · ण्यत्: क्षीब्यः · तव्य: क्षीबितव्यः · अनीयर्: क्षीबणीयः · क्त: क्षीबः · क्तवतु: क्षीब · शानच्: क्षीबमाणः · क्त्वा: क्षीबित्वा · ल्यप्: प्रक्षीब्य · तुमुन्: क्षीबितुम् · णमुल्: क्षीबम् · घञ्: क्षीबः · क्तिन्: क्षीप्ति · क्वसु: चिक्षीब्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षीब
क्षीब
kṣība
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षीब वि॰ [सं॰] दे॰ क्षीव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षीब (or क्षीव) mf(आ)n. (pf. p. Pass. √ क्षीब्, Pāṇ. viii, 2, 55) excited, drunk, intoxicated, MBh.; R.; Bhartṛ.; BhP. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (329,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षीब्, क्षीब See क्षीब्, क्षीव.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0437-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षीब(व) मदे भ्वा० आत्म० अक० सेट् क्षीब(व)ति अक्षीबी- (वी)त् । चिक्षीब(व)
क्षीब(व) त्रि० क्षीब(व)--क्त नि० । मत्ते । “क्षीबाः(वाः) कुर्वन्ति हास्यञ्च कलहं च तथाऽपरे” रामा० सु० ६० स० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2375,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षीब, (व) ऋ ङ मदे । इति कविकल्पद्रुमः । (भ्वां- आत्मं-अकं-सेट् ।) मदे मत्तीभावे । ऋ, अचिक्षी- बत् । ङ, क्षीबते मद्यपः । इति दुर्गादासः ॥
क्षीबः, त्रि, (क्षिब + “अनुपसर्गात् फुल्लक्षीबकृशो- ल्लाघाः” । ८ । २ । ५५ । इति तलोपे साधुः ।) मत्तः । इत्यमरः ॥ (यथा, रामायणे । ५ । १० । १३ । “अथारोहणमासाद्य वेदिकान्तरमाश्रितः । क्षीवं राक्षसशार्द्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-235-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षीब" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षीबक्षीब (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षीब् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: क्षीब (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षीब् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षीब 📚 ➤ उत्तेजित, मतवाला, मदोन्मत्त
संस्कृत: मदे · पर्याय: मत्त, शौण्ड, उत्कट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षीब 📚दे॰ 'क्षीव'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्षीब
मतवाला (३.१.२३) — मत्त, शौण्ड, उत्कट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्षीब: क्षीब् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें