🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:28:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षुप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षुप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षुप

अर्थ: छोटी जडों के वृक्ष, झाड़, झाड़ी

संस्कृत: सूक्ष्मशाखामूलयुतवृक्षः

व्युत्पत्ति: क्षुप् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षुप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षुप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षुपःक्षुपौक्षुपाः
द्वितीयाक्षुपम्क्षुपौक्षुपान्
तृतीयाक्षुपेणक्षुपाभ्याम्क्षुपैः
चतुर्थीक्षुपायक्षुपाभ्याम्क्षुपेभ्यः
पञ्चमीक्षुपात् / क्षुपाद्क्षुपाभ्याम्क्षुपेभ्यः
षष्ठीक्षुपस्यक्षुपयोःक्षुपाणाम्
सप्तमीक्षुपेक्षुपयोःक्षुपेषु
सम्बोधनहे क्षुपहे क्षुपौहे क्षुपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षुप
क्षुप
kṣupa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छोटी शाखाओं और जड़ों वाला पौधा (झाड़ी) (2.4.8)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षुप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छोटी डालियोंवाला वृक्ष । पौधा । झाड़ी ।
२. श्रीकृष्ण के एक पुत्र का नाम जिसका जन्म सत्यभामा के गर्भ से हुआ था ।
३. महाभारत के अनुसार प्रसंधि के पुत्र और ईक्ष्वाकु के पिता का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुप m. a bush, shrub (a small tree with short branches and roots, W.), Yājñ. ii, 229; MBh.; R. ii, 25, 7; VarBṛS.
N. of an old king (son of Prasaṃdhi and father of Ikṣvāku), MBh.
N. of a son of Kṛṣṇa by Satya-bhāmā, Hariv. 9183 (v.l. कृप)
N. of a mountain westward from Dvārakā, ib. 8950 (v.l. अ-क्षय)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (331,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुपः A tree with small roots and branches, a shrub, bush.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुप मदे सौ० प० अक० सेट् । क्षोपति अक्षोपीत् चुक्षोप “स सवृक्षक्षुपलतः” भा० आ० १७१ अ०
क्षुप पु० क्षुप--क क्षु--पक् वा । ह्रस्वशाखाशिफे वृक्षे अमरः । वासुदेवस्य सत्यभामाया गर्भजातपुत्रभेदे । “जज्ञिरे सत्यभामायां भानुर्भीमरथः क्षुपः” हरिब० १६ अ० । इक्ष्वाकुपितरि ३ राजभेदे च पु० । “आसीत् कृतयुगे तात! मनुर्दण्डधरः प्रभुः । तस्य पुत्रो महाबाहुः प्रस- न्धिरिति विश्रुतः । प्रसन्धेरभवत् पुत्रः क्षुप इत्येव संज्ञितः । क्षुपस्य पुत्र इक्ष्वाकुः” भा० आश्व० ३ अ० । ४ द्वार- कापश्चिमस्थे ४ पर्वतभेदे । “बभौ रैवतकः शैलो रम्यसानुगुहाजिरः । पूर्वस्यां दिशि लक्ष्मीवान् मणिकाञ्चनतोरणः । दक्षिणस्यां ल- तावेष्टः पञ्चवर्णो विराजते । इन्द्रकेतुप्रतीकाशः पश्चि- मस्यां तथा क्षुपः” हरि० १५७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2385,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुप, सादे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (सौं-परं-अकं- सेट् ।) सौत्रधातुरयम् । क्षुपः । इति दुर्गा- दासः ॥
क्षुपः, पुं, (क्षुप् + “इगुपधेति कः” । ३ । १ । १३५ ।) ह्रस्वशाखाशिफः । क्षुद्रवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ८ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १७२ । २८ । “तस्या रूपेण स गिरिर्वेशेन च विशेषतः । स सवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत्” ॥) श्रीकृष्णात् सत्यभामायां जातपुत्त्रविशेषः । यथा, “जज्ञिरे सत्यभामायां भानुर्भोमरथः क्षुपः । रौहितो दीप्तिमांश्चैव ताम्रजाक्षो जलान्तकः ॥ भानुर्भीमरिका चैव ताम्रपक्षा जलन्धमा । चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारो गरुडध्वजात्” ॥ इति महाभारते हरिवंशे १६३ अध्यायः ॥ * ॥ इक्ष्वाकुराजपिता । यथा, -- “आसीत् कृतयुगे तात ! मनुर्द्दण्डधरः प्रभुः । तस्य पुत्त्रो महाबाहुः प्रसन्धिरिति विश्रुतः ॥ प्रसन्धेरभवद् पुत्त्रः क्षुप इत्यभिसंज्ञितः । क्षुपस्य पुत्त्रस्त्विक्ष्वाकुर्महीपालोऽभवत् प्रभुः” ॥ इति महाभारते । १४ । ४ । २-४ ॥ द्वारकापश्चिम- दिक्स्थपर्व्वतः । यथा, -- “दक्षिणस्यां लतावेष्टः पञ्चवर्णो विराजते । इन्द्रकेतुप्रतीकाशः पश्चिमस्यां तथा क्षुपः” ॥ इति महाभारते हरिवंशे द्वारवतीविशेष- निर्म्माणे १५७ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-248-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षुप" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षुपक्षुप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षुप 📚 ➤ छोटी जडों के वृक्ष, झाड़, झाड़ी
संस्कृत: सूक्ष्मशाखामूलयुतवृक्षः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षुप 📚छोटी डालियोंवाला वृक्ष । पौधा । झाड़ी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्षुप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्षुप: क्षुप् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें