🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:55:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षुप
kṣupa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छोटी शाखाओं और जड़ों वाला पौधा (झाड़ी) (2.4.8)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षुप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छोटी डालियोंवाला वृक्ष । पौधा । झाड़ी ।
२. श्रीकृष्ण के एक पुत्र का नाम जिसका जन्म सत्यभामा के गर्भ से हुआ था ।
३. महाभारत के अनुसार प्रसंधि के पुत्र और ईक्ष्वाकु के पिता का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुप m. a bush, shrub (a small tree with short branches and roots, W.), Yājñ. ii, 229; MBh.; R. ii, 25, 7; VarBṛS.
N. of an old king (son of Prasaṃdhi and father of Ikṣvāku), MBh.
N. of a son of Kṛṣṇa by Satya-bhāmā, Hariv. 9183 (v.l. कृप)
N. of a mountain westward from Dvārakā, ib. 8950 (v.l. अ-क्षय)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (331,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुपः A tree with small roots and branches, a shrub, bush.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुप मदे सौ० प० अक० सेट् । क्षोपति अक्षोपीत् चुक्षोप “स सवृक्षक्षुपलतः” भा० आ० १७१ अ०
क्षुप पु० क्षुप--क क्षु--पक् वा । ह्रस्वशाखाशिफे वृक्षे अमरः । वासुदेवस्य सत्यभामाया गर्भजातपुत्रभेदे । “जज्ञिरे सत्यभामायां भानुर्भीमरथः क्षुपः” हरिब० १६ अ० । इक्ष्वाकुपितरि ३ राजभेदे च पु० । “आसीत् कृतयुगे तात! मनुर्दण्डधरः प्रभुः । तस्य पुत्रो महाबाहुः प्रस- न्धिरिति विश्रुतः । प्रसन्धेरभवत् पुत्रः क्षुप इत्येव संज्ञितः । क्षुपस्य पुत्र इक्ष्वाकुः” भा० आश्व० ३ अ० । ४ द्वार- कापश्चिमस्थे ४ पर्वतभेदे । “बभौ रैवतकः शैलो रम्यसानुगुहाजिरः । पूर्वस्यां दिशि लक्ष्मीवान् मणिकाञ्चनतोरणः । दक्षिणस्यां ल- तावेष्टः पञ्चवर्णो विराजते । इन्द्रकेतुप्रतीकाशः पश्चि- मस्यां तथा क्षुपः” हरि० १५७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2385,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुप, सादे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (सौं-परं-अकं- सेट् ।) सौत्रधातुरयम् । क्षुपः । इति दुर्गा- दासः ॥
क्षुपः, पुं, (क्षुप् + “इगुपधेति कः” । ३ । १ । १३५ ।) ह्रस्वशाखाशिफः । क्षुद्रवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ८ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १७२ । २८ । “तस्या रूपेण स गिरिर्वेशेन च विशेषतः । स सवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत्” ॥) श्रीकृष्णात् सत्यभामायां जातपुत्त्रविशेषः । यथा, “जज्ञिरे सत्यभामायां भानुर्भोमरथः क्षुपः । रौहितो दीप्तिमांश्चैव ताम्रजाक्षो जलान्तकः ॥ भानुर्भीमरिका चैव ताम्रपक्षा जलन्धमा । चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारो गरुडध्वजात्” ॥ इति महाभारते हरिवंशे १६३ अध्यायः ॥ * ॥ इक्ष्वाकुराजपिता । यथा, -- “आसीत् कृतयुगे तात ! मनुर्द्दण्डधरः प्रभुः । तस्य पुत्त्रो महाबाहुः प्रसन्धिरिति विश्रुतः ॥ प्रसन्धेरभवद् पुत्त्रः क्षुप इत्यभिसंज्ञितः । क्षुपस्य पुत्त्रस्त्विक्ष्वाकुर्महीपालोऽभवत् प्रभुः” ॥ इति महाभारते । १४ । ४ । २-४ ॥ द्वारकापश्चिम- दिक्स्थपर्व्वतः । यथा, -- “दक्षिणस्यां लतावेष्टः पञ्चवर्णो विराजते । इन्द्रकेतुप्रतीकाशः पश्चिमस्यां तथा क्षुपः” ॥ इति महाभारते हरिवंशे द्वारवतीविशेष- निर्म्माणे १५७ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-248-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षुप" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें