🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:00:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षोद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षोद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षोद

अर्थ: चूरा करना, पीसना

संस्कृत: पिष्टस्य रजः · पर्याय: चूर्ण

व्युत्पत्ति: क्षुद् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षोद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. क्षोद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षोद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षोदःक्षोदौक्षोदाः
द्वितीयाक्षोदम्क्षोदौक्षोदान्
तृतीयाक्षोदेनक्षोदाभ्याम्क्षोदैः
चतुर्थीक्षोदायक्षोदाभ्याम्क्षोदेभ्यः
पञ्चमीक्षोदात् / क्षोदाद्क्षोदाभ्याम्क्षोदेभ्यः
षष्ठीक्षोदस्यक्षोदयोःक्षोदानाम्
सप्तमीक्षोदेक्षोदयोःक्षोदेषु
सम्बोधनहे क्षोदहे क्षोदौहे क्षोदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षोद
क्षोद
kṣoda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षोद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चूर्ण । बुकनी । सफूफ ।
२. चूर्ण करने या पीसने का काम ।
३. जल । पानी ।
४. सिल या पत्थर जिसपर चूर्ण पीसा जाय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षोद m. stamping, shattering, crushing into pieces, Bālar.
pounding, grinding, W.
the stone or slab on which anything is ground or powdered, mortar &c., W.
any pounded or ground or pulverized substance, flour, meal, powder, dust, R. ii, 104, 12; Kād.; SkandaP.; Kathās.
a drop, Kād.
a lump, piece, ib.
multiplication, Gaṇit.
क्षोद &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (331,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षोदः [क्षुट्-घञ्] 1 Pounding, grinding. --2 The stone on which anything is ground or powdered, a mortar. --3 Any ground substance, flour. --4 Dust, particle, any small or minute particle; U. 3. 2. --Comp. --क्षम a. capable of standing a test, scrutiny or investigation.
क्षोद See under क्षुद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षोद पु० क्षुद--घञ् । १ चूर्ण्णने पेषणे अमरः कर्म्मणि घञ् । २ रजसि च हेम० । “आनेमिमग्नैः शितिकण्ठपक्ष क्षोदद्युतश्चुक्षुभिरे रथौघैः” माघः “षष्ठः खण्डनखण्ड खाद्यंसहजक्षोदक्षमे” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2410,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षोदः, पुं, (क्षुद्यते इति । क्षुद् पेषणे + कर्म्मणि भावे च घञ् ।) चूर्णः । इत्यमरः । २ । ८ । ९९ ॥ (यथा, काशीखण्डे । ३३ । ९३ । “सापि प्राग्वासना योगाल्लिङ्गार्च्चनरता सती । हित्वा मलयजक्षोद विभूतीं बह्वमंस्त वै ॥”) रजः । पेषणम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, रत्नावलीनाटिकायाम् १ अङ्के । “कीर्णैः पिष्टातकौघैः कृतदिवसमुखैः कुङ्कम- क्षोदगौरै- र्हेमालङ्कारभाभिर्भरनमितशिरःशेखराङ्कैः किरातैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-263-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षोदक्षोद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: क्षुद् + घञ्)
अन्य सम्भावना: क्षोद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षोद 📚 ➤ चूरा करना, पीसना
संस्कृत: पिष्टस्य रजः · पर्याय: चूर्ण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षोद 📚चूर्ण । बुकनी । सफूफ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्षोद
चूरा (२.८.९९) — चूर्ण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • क्षोद = क्ष + उद तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • क्षोद: क्षुद् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें