🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:33:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षौम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षौम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षौम

अर्थ: रेशमी कपड़ा, ऊनी कपड़ा

संस्कृत: हर्म्याद्युपरिगृहम्, पट्टवस्त्रम् · पर्याय: अट्ट, तल्प

व्युत्पत्ति: क्षु + मन् + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षौम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. क्षौम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षौम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षौमःक्षौमौक्षौमाः
द्वितीयाक्षौमम्क्षौमौक्षौमान्
तृतीयाक्षौमेणक्षौमाभ्याम्क्षौमैः
चतुर्थीक्षौमायक्षौमाभ्याम्क्षौमेभ्यः
पञ्चमीक्षौमात् / क्षौमाद्क्षौमाभ्याम्क्षौमेभ्यः
षष्ठीक्षौमस्यक्षौमयोःक्षौमाणाम्
सप्तमीक्षौमेक्षौमयोःक्षौमेषु
सम्बोधनहे क्षौमहे क्षौमौहे क्षौमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षौम
क्षौम
kṣauma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बारीक रेशमी/अलसी का वस्त्र (2.6.114) दुकूल
महल के ऊपर का कक्ष (अटारी) (2.2.12) अट्ट
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षौम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अलसी या सन आदि के रेशों से बुना हुआ कपड़ा । उ॰—क्षौम के छत में लटकते गुच्छ हैं, सामने जिनके चमर भी तुच्छ हैं ।—साकेत, पृ॰ १९ ।
२. वस्त्र । कपड़ा ।
३. घर या अटारी के ऊपर का कमरा ।
४. रेशमी या ऊनी वस्त्र (को॰) ।
५. अलसी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षौम mf(ई)n. (fr. क्षुमा; = क्षोम, Uṇ. i, 138), made of linen, linen, Lāṭy.; Gobh.; PārGṛ. &c.
covered with linen, W.
prepared from linseed (as oil), Suśr.
क्षौम m. n. = अट्ट (an airy room on the top of a house, apartment on the roof, back of an edifice, fortified place in front of a building, building of a particular form, W.; cf. क्षोम), L.
क्षौम n. linen cloth or garment, KātyŚr.; Gaut.; Mn. &c. (also = दुकूल, L.)
linseed, Suśr.
the flower of flax, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (333,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षौमः a. [क्षु-मन् स्वार्थे अण्] Linen. --मः, --मं 1 Silken cloth, wove silk; क्षौमं केनचिदिंदुपांडुतरुणा मांगल्यमाविष्कृतं Ś. 4. 4; क्षौमांतरितमेखले (अंके) R. 10. 8. --2 An airy room on the top of a house. --3 The back of an edifice. --4 A fortified place before a building. --मं 1 Linen cloth. --2 Linseed. --मी Flax.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0440-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षौम न० क्षु--मन् प्रज्ञा० स्वार्थे अण् । १ दुकूले पट्टवस्त्रे । “श्रियः पद्मनिषण्णायाः क्षौमान्तरितभेखले” रघुः “क्षौममाकुलतया विचकर्ष” माघः “वसीरन्नानुपूर्व्येण शाणक्षौमाविकानि च” मनुः । क्षुमाया अतस्या विकारः अण् । २ शणभेदजातवस्त्रे स्त्रियां ङीप् क्षौमी कन्था । क्षौमेण दुकूलेन परवृती रथः अण् । ३ दुकूलपरिवृते रथे पु० । ३ हर्म्यभेदे पु० न० कोटिल्यः । अट्टे अमरः । अट्टश्च प्राकाराग्रस्थितवलगृहमिति केचित् । मण्डपोपरि- निर्म्मित गृहम् (चिलेषर) इत्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2411,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षौमं, त्रि, (क्षु + “अर्त्तिस्तुसुहुसृधृक्षिक्ष्विति ।” उणां । १ । १३९ । इति मन् । ततः प्रज्ञा- दित्वात् अण् । वृद्धिः ।) क्षुमाया विकारः स्त्रियां क्षौमी कन्था इत्यादि । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
क्षौमं, पुं, क्ली, (क्षु + मन् । ततोऽण् वृद्धिश्च ।) अट्टा- लकः । तत्पर्य्यायः । अट्टः २ । इत्यमरः । २ । २ । १२ ॥ “द्वे हर्म्म्यादिगृहे । प्राकाराग्रस्थितरणगृहे इति कौदिल्यः । अट्टेति ख्याते गृहविशेषे इति कोङ्कटः । प्राकारमण्डपस्योपरिशालायामिति केचित् । हर्म्म्यादिवातकुटिकायामिति केचित् । मण्डपोपरि हर्म्म्यपृष्ठे इति केचित् । प्राकार- धारणार्थोऽभ्यन्तरे क्षोमाख्योऽट्टः । इति भट्टः । अट्ट्यतेऽसौ अट्टः । अट्ट ङ विक्रमे वधे अल् । क्षुवन्ति शब्दायन्तेऽत्र क्षौमं । टु क्षु ल क्षुते नाम्नि इति मः गुणः स्वार्थे ष्णे क्षौमञ्च । पट्ट- दुकूलयोः क्षोमं गुणवत् । वस्त्रभेदे क्षौमं वृद्धि- मदिति बहवः । क्षौममट्टे दुकूले स्यादतसी- वसनेऽपि चेति विश्वप्रकाशे अतसीवनेन सह पाठादट्टेऽपि क्षौममन्त्यस्वरवच्च । तत्र हि परेषां वृद्धिविधानात् ।” इति पुरवर्गे भरतः ॥ * ॥ अतसीवस्त्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथाह याज्ञवल्क्यः । १ । १८७ । “स गौरसर्षपैः क्षौमं पुनः पाकान्महीमयम् । कारुहस्तः शुचिः पण्यं भैक्षं योषिन्मुखन्तथा ॥”) “क्षुमायाः विकारः क्षौमं वृद्ध्यादि वाच्यलिङ्गञ्च स्त्रियां क्षौमी कन्थेत्यादि ।” इति नृदर्गे भरतः ॥ * ॥ पट्टवस्त्रम् । तत्पर्य्यायः । दुकू- लम् २ । इत्यमरः । २ । ६ । ११३ । “द्बे पट्टवस्त्रे । सौत्रवस्त्रादधिकं क्षौति क्षोमं टु क्षु शब्दे बाम्नीति मः गुणः । यत् पुनरतसीविकारवाचि प्रकृत्यन्तरं तद्वृद्धिमत् दुकूलार्थात् क्षोमात् स्वार्थे प्रज्ञादित्वादणि क्षौमञ्चेतिकेचित् । दुनोति उपतापयति अधिकग्रीष्मजननादिति नाम्नीति कूलकि दुकूलम् ।” इति च नृवर्गे भरतः ॥ * ॥ शणजवस्त्रम् । यथा, शब्दरत्नावल्याम् । [] “क्षौमं दुकूले स्यादट्टे पुंनपुंसकयोरिह । क्षौमन्तु शणजेऽपि स्यादतसीजे नपुंसकम् ॥” (यथा, महाभारते । १ । २०० । ३ । “कृष्णा च क्षौमसंवीता कृतकौतुकमङ्गला । कृताभिवादना शश्र्वास्तस्थौ प्रह्वा कृताञ्जली ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-264-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षौमक्षौम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: क्षौम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षौम 📚 ➤ रेशमी कपड़ा, ऊनी कपड़ा
संस्कृत: हर्म्याद्युपरिगृहम्, पट्टवस्त्रम् · पर्याय: अट्ट, तल्प

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षौम 📚अलसी या सन आदि के रेशों से बुना हुआ कपड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्षौम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • क्षौम = क्ष + औम तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • क्षौम: क्षु + मन् + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें