🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:10:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षौम
kṣauma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बारीक रेशमी/अलसी का वस्त्र (2.6.114) दुकूल
महल के ऊपर का कक्ष (अटारी) (2.2.12) अट्ट
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षौम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अलसी या सन आदि के रेशों से बुना हुआ कपड़ा । उ॰—क्षौम के छत में लटकते गुच्छ हैं, सामने जिनके चमर भी तुच्छ हैं ।—साकेत, पृ॰ १९ ।
२. वस्त्र । कपड़ा ।
३. घर या अटारी के ऊपर का कमरा ।
४. रेशमी या ऊनी वस्त्र (को॰) ।
५. अलसी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षौम mf(ई)n. (fr. क्षुमा; = क्षोम, Uṇ. i, 138), made of linen, linen, Lāṭy.; Gobh.; PārGṛ. &c.
covered with linen, W.
prepared from linseed (as oil), Suśr.
क्षौम m. n. = अट्ट (an airy room on the top of a house, apartment on the roof, back of an edifice, fortified place in front of a building, building of a particular form, W.; cf. क्षोम), L.
क्षौम n. linen cloth or garment, KātyŚr.; Gaut.; Mn. &c. (also = दुकूल, L.)
linseed, Suśr.
the flower of flax, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (333,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षौमः a. [क्षु-मन् स्वार्थे अण्] Linen. --मः, --मं 1 Silken cloth, wove silk; क्षौमं केनचिदिंदुपांडुतरुणा मांगल्यमाविष्कृतं Ś. 4. 4; क्षौमांतरितमेखले (अंके) R. 10. 8. --2 An airy room on the top of a house. --3 The back of an edifice. --4 A fortified place before a building. --मं 1 Linen cloth. --2 Linseed. --मी Flax.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0440-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षौम न० क्षु--मन् प्रज्ञा० स्वार्थे अण् । १ दुकूले पट्टवस्त्रे । “श्रियः पद्मनिषण्णायाः क्षौमान्तरितभेखले” रघुः “क्षौममाकुलतया विचकर्ष” माघः “वसीरन्नानुपूर्व्येण शाणक्षौमाविकानि च” मनुः । क्षुमाया अतस्या विकारः अण् । २ शणभेदजातवस्त्रे स्त्रियां ङीप् क्षौमी कन्था । क्षौमेण दुकूलेन परवृती रथः अण् । ३ दुकूलपरिवृते रथे पु० । ३ हर्म्यभेदे पु० न० कोटिल्यः । अट्टे अमरः । अट्टश्च प्राकाराग्रस्थितवलगृहमिति केचित् । मण्डपोपरि- निर्म्मित गृहम् (चिलेषर) इत्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2411,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षौमं, त्रि, (क्षु + “अर्त्तिस्तुसुहुसृधृक्षिक्ष्विति ।” उणां । १ । १३९ । इति मन् । ततः प्रज्ञा- दित्वात् अण् । वृद्धिः ।) क्षुमाया विकारः स्त्रियां क्षौमी कन्था इत्यादि । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
क्षौमं, पुं, क्ली, (क्षु + मन् । ततोऽण् वृद्धिश्च ।) अट्टा- लकः । तत्पर्य्यायः । अट्टः २ । इत्यमरः । २ । २ । १२ ॥ “द्वे हर्म्म्यादिगृहे । प्राकाराग्रस्थितरणगृहे इति कौदिल्यः । अट्टेति ख्याते गृहविशेषे इति कोङ्कटः । प्राकारमण्डपस्योपरिशालायामिति केचित् । हर्म्म्यादिवातकुटिकायामिति केचित् । मण्डपोपरि हर्म्म्यपृष्ठे इति केचित् । प्राकार- धारणार्थोऽभ्यन्तरे क्षोमाख्योऽट्टः । इति भट्टः । अट्ट्यतेऽसौ अट्टः । अट्ट ङ विक्रमे वधे अल् । क्षुवन्ति शब्दायन्तेऽत्र क्षौमं । टु क्षु ल क्षुते नाम्नि इति मः गुणः स्वार्थे ष्णे क्षौमञ्च । पट्ट- दुकूलयोः क्षोमं गुणवत् । वस्त्रभेदे क्षौमं वृद्धि- मदिति बहवः । क्षौममट्टे दुकूले स्यादतसी- वसनेऽपि चेति विश्वप्रकाशे अतसीवनेन सह पाठादट्टेऽपि क्षौममन्त्यस्वरवच्च । तत्र हि परेषां वृद्धिविधानात् ।” इति पुरवर्गे भरतः ॥ * ॥ अतसीवस्त्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथाह याज्ञवल्क्यः । १ । १८७ । “स गौरसर्षपैः क्षौमं पुनः पाकान्महीमयम् । कारुहस्तः शुचिः पण्यं भैक्षं योषिन्मुखन्तथा ॥”) “क्षुमायाः विकारः क्षौमं वृद्ध्यादि वाच्यलिङ्गञ्च स्त्रियां क्षौमी कन्थेत्यादि ।” इति नृदर्गे भरतः ॥ * ॥ पट्टवस्त्रम् । तत्पर्य्यायः । दुकू- लम् २ । इत्यमरः । २ । ६ । ११३ । “द्बे पट्टवस्त्रे । सौत्रवस्त्रादधिकं क्षौति क्षोमं टु क्षु शब्दे बाम्नीति मः गुणः । यत् पुनरतसीविकारवाचि प्रकृत्यन्तरं तद्वृद्धिमत् दुकूलार्थात् क्षोमात् स्वार्थे प्रज्ञादित्वादणि क्षौमञ्चेतिकेचित् । दुनोति उपतापयति अधिकग्रीष्मजननादिति नाम्नीति कूलकि दुकूलम् ।” इति च नृवर्गे भरतः ॥ * ॥ शणजवस्त्रम् । यथा, शब्दरत्नावल्याम् । [] “क्षौमं दुकूले स्यादट्टे पुंनपुंसकयोरिह । क्षौमन्तु शणजेऽपि स्यादतसीजे नपुंसकम् ॥” (यथा, महाभारते । १ । २०० । ३ । “कृष्णा च क्षौमसंवीता कृतकौतुकमङ्गला । कृताभिवादना शश्र्वास्तस्थौ प्रह्वा कृताञ्जली ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-264-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें