🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:35:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खटकरमा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खटक-+रमा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रमा

अर्थ: सुहवना, आनन्दप्रद, संतोषजनक, आदि

संस्कृत: लक्ष्मी · पर्याय: लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री

व्युत्पत्ति: रम् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. रमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. रमा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. रम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. रम (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रमा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारमारमेरमाः
द्वितीयारमाम्रमेरमाः
तृतीयारमयारमाभ्याम्रमाभिः
चतुर्थीरमायैरमाभ्याम्रमाभ्यः
पञ्चमीरमायाःरमाभ्याम्रमाभ्यः
षष्ठीरमायाःरमयोःरमाणाम्
सप्तमीरमायाम्रमयोःरमासु
सम्बोधनहे रमेहे रमेहे रमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रमा
रमा
ramā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रमा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लक्ष्मी ।
२. पत्नी । स्त्री (को॰) ।
३. सौभाग्य (को॰) ।
४. संपत्ति । धन दौलत (को) ।
५. श्री । शोभा (को॰) ।
६. कार्तिक कृष्ण एकादशी (को॰) । विशेष—इस शब्द में कांत, पति, रमण आदि अथवा इनके वाची शब्द लगाने से विष्णु का अर्थ होता है । जैसे,—रमाकांत, रमापति, रमारमण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रमा f. See s.v.
रमा f. of रम, q.v.
a wife, mistress, W.
N. of Lakṣmī, the goddess of fortune, Bhartṛ.; BhP.
good luck, fortune, splendour, opulence, Cāṇ.
splendour, pomp, Bhām.
N. of the 11th day in the dark half of the month Kārttika, Cat.
of the syllable शॄम् (also रम), Sarvad.
of a daughter of Śaśi-dhvaja and wife of Kalki, KalkiP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (868,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रमा [रमयति रम्-अच्] 1 A wife, mistress. --2 N. of Lakṣmī, the wife of Viṣṇu, and Goddess of wealth. --3 Good luck, fortune. --4 Riches. --5 Splendour. --6 N. of the eleventh day in the dark half of Kārtika. --Comp. --कांतः, --नाथः, --पतिः epithets of Viṣṇu. --प्रियः Viṣṇu. --(यं) a lotus. --वेष्टः turpentine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0905-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रमा स्त्री रमयति रम--अच् । १ लक्ष्म्याम् मेदि० २ कल्कि- भार्य्यायां कल्किपु० । ३ शोभायां राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4793,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रमा, स्त्री, (रमयतीति । रम् + णिच् + अच् । टाप् च ।) लक्ष्मीः । इति मेदिनी । मे, २५ ॥ (यथा, भागवते । ३ । ९ । २३ । “एष प्रसन्नवरदो रमयात्मशक्त्या यद्यत् करिष्यति गृहीतगुणावतारः ॥” यथा च । “रमा यत्र नवाक् तत्र यत्र वाक् तत्र नो रमा । ते यत्र विनयो नास्ति सा च सा च स च त्वयि ॥” इत्युद्भटः ॥) शशिध्वजराजकन्या । सा कल्किदेवेन विवा- हिता । यथा, -- “ततः शशिध्वजो राजा युद्धादाहूय पुत्त्रकान् । सुशान्ताया मतिं बुद्ध्वा रमां प्रादात् स कल्कये ॥” इति कल्किपुराणे २५ अध्यायः ॥ शोभा । इति राजनिर्घण्टः ॥ (गङ्गा । यथा, काशीखण्डे । २९ । १४५ । “रेवती रतिकृद्रम्या रत्नगर्भा रमा रतिः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-095-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रमा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खटक-रमासमास: खटक + रमा तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: रमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रम् + अच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खटकरमा 📚खटक 📚रमा ➤ खटक (वुन् सगाई-विवाह तय करने का व्यवसाय करने वाला) + रमा (सुहवना, आनन्दप्रद, संतोषजनक, आदि)
संस्कृत: लक्ष्मी · पर्याय: लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खटक 📚खटकना का भाव🟠🔵🟣🟢🟤
रमा 📚लक्ष्मी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रमा
लक्ष्मी के और नाम (१.१.३२) — इन्दिरा, लोकमाता, मा, क्षीरोदतनया, भार्गवी, लोकजननी, क्षीरसागरकन्यका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • खटकरमा = खटक + रमा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • रमा: रम् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें