🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:47:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खरालक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खर-+अलक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अलक

अर्थ: घुंघराले बाल, जुल्फें बाल

संस्कृत: कुटिलकेशाः · पर्याय: चूर्णकुन्तल

व्युत्पत्ति: अल् + क्वुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अलक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अलक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अलक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलकःअलकौअलकाः
द्वितीयाअलकम्अलकौअलकान्
तृतीयाअलकेनअलकाभ्याम्अलकैः
चतुर्थीअलकायअलकाभ्याम्अलकेभ्यः
पञ्चमीअलकात् / अलकाद्अलकाभ्याम्अलकेभ्यः
षष्ठीअलकस्यअलकयोःअलकानाम्
सप्तमीअलकेअलकयोःअलकेषु
सम्बोधनहे अलकहे अलकौहे अलकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अलक
अलक
alaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घुँघराले बाल (2.6.97) चूर्णकुन्तल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मस्तक के इधर उधर लटकते हुए मरोड़दार बाल ।
२. बाल । केश । लट ।
३. छल्लेदार बाल । उ॰— मुकुट कुंडल तिलक अलिब्रात इव, भृकुटि द्विज अधर बर चारु नासा ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४९१ ।
२. हरताल ।
३. सफेद आक । श्वेत मदार ।
४. शरीर पर लगाया हुआ केसर । अंग पर लिप्त केसर [को॰] ।
५. पागल कुत्ता । अलर्क [को॰] ।
अलक पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अलक्तक] महावर । आलता ।
अलक पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अलका] अलकापुरी । उ॰—अलक लोक बज्जत विषम ।—पृ॰ रा॰ २ १०१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलक m. n. (ifc. f(आ). ) a curl, lock, Ragh. &c.
अलक m. (= अलर्क, q.v.) a mad dog, L.
अलक m. pl. N. of a people, VarBṛS.
अलक m. of the Inhabitants of Kubera's residence Alakā, MBh. iii, 11813
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (94,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलकः [अल्-क्वुन्, अलति भूषयति मुखं] 1 A curl, lock of hair, hair in general; ललाटिकाचंदनधूसरालका Ku. 5. 55; अस्पृष्टालकवेष्टनौ R. 1. 42; 4. 54; अलकभंगतां गतः K. 4; अलके बालकुंदानुविद्धं Me. 65 (the word is n. also, as appears from a quotation of Malli.: स्वभाववक्राण्यलकानि तासां). --2 Curls on the fore-head. --3 Saffron besmeared on the body. --4 A mad dog (for अलर्क). --का 1 A girl from eight to ten years of age. --2 N. of the capital of Kubera (situated on a peak of the Himālaya above the peak of Meru, inhabited also by Śiva), and of the lord of the Yakṣas; अलकामतिवाह्यैव Ku. 6. 37; विभाति यस्यां ललितालकायां मनोहरा वैश्रवणस्य लक्ष्मीः Bv. 2. 10; गंतव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां Me. 7. --Comp. --अधिपः, --पतिः, --ईश्वरः ‘lord of Alakā’, N. of Kubera; अत्यजीवदमरालकेश्वरौ R. 19. 15. --अंतः the end of a curl or ringlet; Śi. 4. 9; Me. 8. --नंदा {1} N. of the Ganges, or a river falling into it. {2} a girl from eight to ten years of age. --प्रभा N. of the capital of Kubera. --प्रियः N. of a tree ( पीतसाल). --संहतिः f. rows of curls; Śi. 6. 3.
अलकं ind. In vain, for nothing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0171-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलक पु० अलति भूषयति मुखम् अल--क्कुन् । १ ललाटस्थे छिन्नाग्रे कुटिलकेशे, “कलकलोऽलकलोलदृशाऽन्यया” माघः “ललाटिकाचन्दनधूसरालका” कुमा० “अस्पृष्टालकबे- [] ष्टनौ” “अलकेषुचमृरेणुश्चूर्ण्णप्रतिनिधीकृतः” इति च रघः । “अङ्गलिप्तकुङ्कमे२” च । क्षिपकादित्वात् कापि नेत्त्वम् । अ- लका । अष्टवर्षावघिदशवर्षपर्य्यन्तवयस्कायां ३ कन्यायां ४ कुवे रपूर्य्याञ्च स्त्री । साच पुरी मेरुशिखरोपरिस्थेति अग्नि- लोकशब्दे दर्शितम् । तस्याः स्वरूपमुम् “सभा वैश्रवणी राजन्! शतयोजनमायता । विस्तीर्णसप्ततिश्चैव योज- नानि सितप्रभा । तपसा निर्ज्जिता राजन्! स्वयं वैश्रवणेन सा । शशिप्रभा प्रावरणा कैलासशिखरोपमा । गुह्य कैरुह्यमाना सा खे विषक्तेव शोभते । दिव्या हेममयै- रुच्चैः प्रासादैरुपशोभिता । महारत्नवती चित्रा दिव्यगन्धा मनोरमा । सिताभ्रशिखराकारा प्लवमानेव दृश्यते । दिव्या हेममयैरङ्गैर्विद्युद्भिरिव चित्रिता । तस्यां वैश्रवणो राजा विचित्राभरणाम्बरः । स्त्रीसहस्रैर्वृतः श्रीमनास्ते ज्वलितकुण्डलः । दिवाकरनिभे पुण्ये दिव्यास्तरणसं- वृते । दिव्यपादोपधाने च निषण्णः परमासने । मन्दाराणा मुदाराणां वनानि परिलोडयन् । सौगन्धिकवनानाञ्च गन्धं गन्धवहो वहन् । नलिन्या श्चालकाख्याया नन्दनस्य वनस्य च । शीतोहृदयसंह्लादी वायुस्तमुप- सेवते” भा० स० प० । गन्धवतीं नाम वायुपुरीं वर्ण्ण- यित्वा काशी० ख० “ततःपरं कुवेरस्य श्रीमत्येषालका पुरीत्युक्तम् । “अलफामतिवाह्यैव” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलकः, पुं, क्ली, (अलति भूषयति मुखं, अल + क्वुन् ।) भङ्गियुतः केशः । कर्पूरादेः क्षोदश्चूर्णं तस्य कुन्तलाश्चूर्णकुन्तलाः तद्धि तत्र न्यस्यते इत्यन्ये । अलति भूषयति मुखं इत्यलकं । इति भरतः ॥ कुटिलकुन्तलः । इति सुभूतिः । इति सारसुन्दरी ॥ तत्पर्य्यायः । चूर्णकुन्तलः २ । इत्यमरः । (“कर्णेषु योग्यं नवकर्णिकारं स्तनेषु हारा अलकेष्वशोकः” । [] इति ऋतुसंहारे । “हस्ते लीलाकमलमलके बालकुन्दानुविद्धं” । इति मेघदूते ।)
अलकः, पुं, (अल + क्वुन् ।) अलर्कः । क्षिप्तकुक्कुरः । इत्थमरटीकायां रायमुकुटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-113-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अलक" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खर-अलकसमास: खर + अलक कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अलक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खरअलक 📚खर 📚अलक ➤ खर (कठोर, खुर्दरा, ठोस) + अलक (घुंघराले बाल, जुल्फें बाल)
संस्कृत: कुटिलकेशाः · पर्याय: चूर्णकुन्तल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खर 📚गधा🟠🔵🟣🟢🟤
अलक 📚मस्तक के इधर उधर लटकते हुए मरोड़दार बाल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खर
बहुत तेज़ (गर्म) (१.३.३९) — तिग्म, तीक्ष्ण
गधा (२.९.७८) — चक्रीवान्, वालेय, रासभ, गर्दभ
अलक
घुँघराले बाल (२.६.९७) — चूर्णकुन्तल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
खरालकखर + अलकदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • खर-अलक = खर + अलक कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें