🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:44:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खलभल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खल-+भल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भल

अर्थ: बोलना, मारना, देना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: परिभाषणहिंसादानेषु

अंग्रेज़ी: to speak, to kill, to destroy, to injure, to give, to donate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भल् + अच्
  2. भल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भल् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभलःभलौभलाः
द्वितीयाभलम्भलौभलान्
तृतीयाभलेनभलाभ्याम्भलैः
चतुर्थीभलायभलाभ्याम्भलेभ्यः
पञ्चमीभलात् / भलाद्भलाभ्याम्भलेभ्यः
षष्ठीभलस्यभलयोःभलानाम्
सप्तमीभलेभलयोःभलेषु
सम्बोधनहे भलहे भलौहे भलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भल् (भ्वादिगण) · अर्थ: बोलना, मारना, देना (परिभाषणहिंसादानेषु)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभलतेभलेतेभलन्ते
मध्यमभलसेभलेथेभलध्वे
उत्तमभलेभलावहेभलामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): भलते · लिट् (आत्मने.): बभले · लुट् (आत्मने.): भलिता · लृट् (आत्मने.): भलिष्यते · लोट् (आत्मने.): भलताम् · लङ् (आत्मने.): अभलत · विधिलिङ् (आत्मने.): भलेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भलिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अभलिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अभलिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भलन · ण्वुल्: भालकः · तृच्: भलिता · ण्यत्: भाल्यः · तव्य: भलितव्यः · अनीयर्: भलनीयः · क्त: भलितः · क्तवतु: भलितवान् · शानच्: भलमानः · क्त्वा: भलित्वा · ल्यप्: प्रभल्य · तुमुन्: भलितुम् · णमुल्: भालम् · घञ्: भालः · क्तिन्: भल्ति · क्वसु: बभल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भल
भल
bhala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मार डालने की क्रिया । वध ।
२. दान ।
३. निरूपण ।
भल २ क्रि॰ वि॰ [हिं॰ भला] दे॰ भला । उ॰— तन मन दिया तो भल किया, सिर का जासी भार । कबहूँ कहै कि मैं दिया, धनी सहैगा मार ।— कबीर सा॰ स॰, पृ॰ २ ।
भल ३ अव्य [सं॰ भल] अवश्य । निश्चिय । तत्वतः । (वैदिक) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. भल ind. certainly, indeed, RV.; AV. (cf. बल्, बट्, and Marāṭhī bhalla, ‘well’)
2. भल m. (only dat. भलाय) a term used in addressing the Sun, MantraBr.; Gobh. (cf. भल्ल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (748,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भल बधे दाने निरूपणे च भ्वा० आ० सक० सेट् । भलते अभलिष्ट बभले ।
भल निरूपणे चु० आ० सक० सेट् । भालयते अबोभलत ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4644,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भल, क ङ निरूपणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ, भालयते । इति दुर्गादासः ॥
भल, ङ दानवधनिरूपणेषु । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, भलते । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-486-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खल-भलसमास: खल + भल तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: भल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भल् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: भल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: भल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खलभल 📚खल 📚भल ➤ खल (सङ्ग्रह करना, एकट्ठा करना) + भल (बोलना, मारना, देना (कर्तृवाचक कृदन्त))
संस्कृत: परिभाषणहिंसादानेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खल 📚क्रूर । कठोर🟠🔵🟣🟢🟤
भल 📚मार डालने की क्रिया । वध🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खल
दुष्ट (३.१.४७) — पिशुन, दुर्जन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • खलभल = खल + भल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • भल: भल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें