🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:12:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खिल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खिल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खिल

अर्थ: ऊसर भूमि या परती जमीन का टुकड़ा, मरुभूमि, वृक्षहीन भूमि

संस्कृत: पर्याय: अप्रहत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खिल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खिल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखिलःखिलौखिलाः
द्वितीयाखिलम्खिलौखिलान्
तृतीयाखिलेनखिलाभ्याम्खिलैः
चतुर्थीखिलायखिलाभ्याम्खिलेभ्यः
पञ्चमीखिलात् / खिलाद्खिलाभ्याम्खिलेभ्यः
षष्ठीखिलस्यखिलयोःखिलानाम्
सप्तमीखिलेखिलयोःखिलेषु
सम्बोधनहे खिलहे खिलौहे खिलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खिल
खिल
khila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बिना जोती भूमि (2.1.6) अप्रहत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खिल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऊसर धरती । रेतीली भूमि ।
२. रिक्त स्थान । खाली जगह ।
३. परिशिष्ट ।
४. संकलन ।
५. शून्यता । खालोपन ।
६. शेष भाग । शेषांश । ब्रह्मा ।
८. बिष्णु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खिल अस्, m. (n., L.) a piece of waste or uncultivated land situated between cultivated fields, desert, bare soil, AV. vii, 115, 4; ŚBr. viii; ŚāṅkhBr.; Kauś.
खिल (अम्), n. ‘a space not filled up, gap’, that which serves to fill up a gap, supplement (of a book &c.), additional hymn appended to the regular collection, Mn. iii, 232; MBh. i; VāyuP.; ŚivaP. &c.
a compendium, compilation (esp. of hymns and prayers), L.
pl. remainder, BhP. vi, 4, 15
sg. (in alg.) an insolvable problem, Gol.
obduracy, Lalit. xix, xxi
= वेधस् (Brahmā or Viṣṇu, W.), L.
खिल mfn. defective, insufficient, BhP. i, vi.
खिल and खिल्य (accord. to some also ‘pasture-land’)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (340,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खिलः --लं [खिल्-क] 1 A piece of waste or uncultivated land, desert or bare soil; a desert, waste. --2 A gap, vacant place. --3 An additional hymn appended to the regular collection; Ms. 3. 232. --4 A supplement in general. --5 A compendium, compilation. --6 Vacuity. --7 Remainder. --लः N. of Brahmā and of Viṣṇu. [खिल is often used in combination with भू and कृ; (1) खिलीभू (a) to become impassable, to be blocked up, be left unfrequented; खिलीभूते विमानानां तदापातभयात्पथि Ku. 2. 45. (b) to be impossible, be rendered impracticable or stopped; प्रजागरात्खिलीभूतरतस्याः स्वप्तसमागमः Ś. 6. 21. (2) खिलीकृ means (a) to obstruct, impede, make impassable, block up; R. 11. 14, 87. (b) to lay waste, devastate, put down or vanquish completely; विपक्षमखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा Śi. 2. 34.]
खिलः --लं [खिल्-क] 1 A piece of waste or uncultivated land, desert or bare soil; a desert, waste. --2 A gap, vacant place. --3 An additional hymn appended to the regular collection; Ms. 3. 232. --4 A supplement in general. --5 A compendium, compilation. --6 Vacuity. --7 Remainder. --लः N. of Brahmā and of Viṣṇu. [खिल is often used in combination with भू and कृ; (1) खिलीभू (a) to become impassable, to be blocked up, be left unfrequented; खिलीभूते विमानानां तदापातभयात्पथि Ku. 2. 45. (b) to be impossible, be rendered impracticable or stopped; प्रजागरात्खिलीभूतरतस्याः स्वप्तसमागमः Ś. 6. 21. (2) खिलीकृ means (a) to obstruct, impede, make impassable, block up; R. 11. 14, 87. (b) to lay waste, devastate, put down or vanquish completely; विपक्षमखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा Śi. 2. 34.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0445-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खिल कणश आदाने तुदा० पर० सक० सेट् । खिलति अखेलीत् । चिखेल ।
खिल त्रि० खिल--क । हलादिना १ अकृष्टे क्षेत्रादौ २ सारतः संक्षिप्ते पूर्बत्रानुक्तपरिशिष्टे, यथा ऋग्वेदे श्रीसूक्तादि, यजुर्वेदे शिवसंकल्पादि, महाभारते हरिवंशः । खिलेषु हरिवंश इति पुष्पिकाव्याख्याने “खिलो नारायणः प्रोक्तस्तद्गुणा इषवः स्मृताः” इति नीलकण्ठेनोक्तेः ४ नारायणे पु० । ततः अभूततद्भावे भूधातुना कृधातुना च समासः । खिलीभवति खिलीकरोति त्रि० । “खिलीभूते विमानानां तदापतभयात् पथि” कुमा० । “तौ सुकेतु- सुतयाखिलीकृते” रघुः । “पीडयिष्यति न मां खिली कृता खर्गपद्धतिरभोगलोलुपम्” रघुः । “विपक्षमखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्ल्लभाः माघः । “धर्भशास्त्राणि चैव हि । आख्यानानीतिहासाश्च पुराणानि खिलानि च” मनुः । “अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनैः खिलानां शिवमख वः” भाग० ६ । ४ । १५ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2477,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खिलं, त्रि, (खिल् + कः ।) हलादिना कृष्टभूमिः । खिल भूँइ इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । अप्र- हतम् २ । इत्यमरः । २ । १ । ५ ॥ सारसंक्षिप्ते वेधसि च पुं । इति मेदिनी ॥ “खिलोनारायणः प्रोक्तैषवस्तद्गुणाः स्मृताः ।” इति खिलेषु हरिवंशे इत्यत्र नीलकण्ठटीका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-283-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खिलखिल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खिल 📚 ➤ ऊसर भूमि या परती जमीन का टुकड़ा, मरुभूमि, वृक्षहीन भूमि
संस्कृत: पर्याय: अप्रहत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खिल 📚ऊसर धरती । रेतीली भूमि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खिल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें