🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:05:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खिल
khila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बिना जोती भूमि (2.1.6) अप्रहत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खिल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऊसर धरती । रेतीली भूमि ।
२. रिक्त स्थान । खाली जगह ।
३. परिशिष्ट ।
४. संकलन ।
५. शून्यता । खालोपन ।
६. शेष भाग । शेषांश । ब्रह्मा ।
८. बिष्णु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खिल अस्, m. (n., L.) a piece of waste or uncultivated land situated between cultivated fields, desert, bare soil, AV. vii, 115, 4; ŚBr. viii; ŚāṅkhBr.; Kauś.
खिल (अम्), n. ‘a space not filled up, gap’, that which serves to fill up a gap, supplement (of a book &c.), additional hymn appended to the regular collection, Mn. iii, 232; MBh. i; VāyuP.; ŚivaP. &c.
a compendium, compilation (esp. of hymns and prayers), L.
pl. remainder, BhP. vi, 4, 15
sg. (in alg.) an insolvable problem, Gol.
obduracy, Lalit. xix, xxi
= वेधस् (Brahmā or Viṣṇu, W.), L.
खिल mfn. defective, insufficient, BhP. i, vi.
खिल and खिल्य (accord. to some also ‘pasture-land’)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (340,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खिलः --लं [खिल्-क] 1 A piece of waste or uncultivated land, desert or bare soil; a desert, waste. --2 A gap, vacant place. --3 An additional hymn appended to the regular collection; Ms. 3. 232. --4 A supplement in general. --5 A compendium, compilation. --6 Vacuity. --7 Remainder. --लः N. of Brahmā and of Viṣṇu. [खिल is often used in combination with भू and कृ; (1) खिलीभू (a) to become impassable, to be blocked up, be left unfrequented; खिलीभूते विमानानां तदापातभयात्पथि Ku. 2. 45. (b) to be impossible, be rendered impracticable or stopped; प्रजागरात्खिलीभूतरतस्याः स्वप्तसमागमः Ś. 6. 21. (2) खिलीकृ means (a) to obstruct, impede, make impassable, block up; R. 11. 14, 87. (b) to lay waste, devastate, put down or vanquish completely; विपक्षमखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा Śi. 2. 34.]
खिलः --लं [खिल्-क] 1 A piece of waste or uncultivated land, desert or bare soil; a desert, waste. --2 A gap, vacant place. --3 An additional hymn appended to the regular collection; Ms. 3. 232. --4 A supplement in general. --5 A compendium, compilation. --6 Vacuity. --7 Remainder. --लः N. of Brahmā and of Viṣṇu. [खिल is often used in combination with भू and कृ; (1) खिलीभू (a) to become impassable, to be blocked up, be left unfrequented; खिलीभूते विमानानां तदापातभयात्पथि Ku. 2. 45. (b) to be impossible, be rendered impracticable or stopped; प्रजागरात्खिलीभूतरतस्याः स्वप्तसमागमः Ś. 6. 21. (2) खिलीकृ means (a) to obstruct, impede, make impassable, block up; R. 11. 14, 87. (b) to lay waste, devastate, put down or vanquish completely; विपक्षमखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा Śi. 2. 34.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0445-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खिल कणश आदाने तुदा० पर० सक० सेट् । खिलति अखेलीत् । चिखेल ।
खिल त्रि० खिल--क । हलादिना १ अकृष्टे क्षेत्रादौ २ सारतः संक्षिप्ते पूर्बत्रानुक्तपरिशिष्टे, यथा ऋग्वेदे श्रीसूक्तादि, यजुर्वेदे शिवसंकल्पादि, महाभारते हरिवंशः । खिलेषु हरिवंश इति पुष्पिकाव्याख्याने “खिलो नारायणः प्रोक्तस्तद्गुणा इषवः स्मृताः” इति नीलकण्ठेनोक्तेः ४ नारायणे पु० । ततः अभूततद्भावे भूधातुना कृधातुना च समासः । खिलीभवति खिलीकरोति त्रि० । “खिलीभूते विमानानां तदापतभयात् पथि” कुमा० । “तौ सुकेतु- सुतयाखिलीकृते” रघुः । “पीडयिष्यति न मां खिली कृता खर्गपद्धतिरभोगलोलुपम्” रघुः । “विपक्षमखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्ल्लभाः माघः । “धर्भशास्त्राणि चैव हि । आख्यानानीतिहासाश्च पुराणानि खिलानि च” मनुः । “अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनैः खिलानां शिवमख वः” भाग० ६ । ४ । १५ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2477,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खिलं, त्रि, (खिल् + कः ।) हलादिना कृष्टभूमिः । खिल भूँइ इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । अप्र- हतम् २ । इत्यमरः । २ । १ । ५ ॥ सारसंक्षिप्ते वेधसि च पुं । इति मेदिनी ॥ “खिलोनारायणः प्रोक्तैषवस्तद्गुणाः स्मृताः ।” इति खिलेषु हरिवंशे इत्यत्र नीलकण्ठटीका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-283-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें