🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:18:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खेचर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खेचर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खेचर

अर्थ: पक्षी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खेचर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. खेचर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खेचर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखेचरःखेचरौखेचराः
द्वितीयाखेचरम्खेचरौखेचरान्
तृतीयाखेचरेणखेचराभ्याम्खेचरैः
चतुर्थीखेचरायखेचराभ्याम्खेचरेभ्यः
पञ्चमीखेचरात् / खेचराद्खेचराभ्याम्खेचरेभ्यः
षष्ठीखेचरस्यखेचरयोःखेचराणाम्
सप्तमीखेचरेखेचरयोःखेचरेषु
सम्बोधनहे खेचरहे खेचरौहे खेचराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खेचर
खेचर
khecara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खेचर १ वि॰ पुं॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ खेचरी] आकाशचारी ।
खेचर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो आसमान मे चले । आकाशचारी ।
२. सुर्य चंद्रादि ग्रह ।
३. तारागण ।
४. वायु ।
५. देवता ।
६. विमान ।
७. पक्षी ।
८. बादल ।
९. भुत प्रेत । १० राक्षस ।
११. विद्याधर ।
१२. शिव ।
१३. पारा
१४. कसीस । तूतिया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खे—चर mf(ई)n. moving in the air, flying, MBh.; R. &c.
खे—चर m. a bird, MBh.; Nal.
any aerial being (as a messenger of the gods), MBh. i
a Gandharva, iii
a Vidyā-dhara, BhP. x, 82, 8; Kathās. lii, lxv
a Rakṣas, R. iii, 30, 37
a planet
(hence) the number, ‘nine’
quicksilver, L.
N. of Śiva, L.
खे—चर n. green vitriol
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (334,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेचर पु० खे चरति चर--ट अलुक्स० । १ शिवे, शब्दर० २ विद्याधरे जटा० ३ पारदे राजनि० ४ सूर्य्यादिग्रहे, ५ आकाशगामिमात्रे त्रि० । स्त्रियां ङीप् । ६ तृणे न० रत्ना० तृणस्य वात्यया खे गतिमत्त्वात्तथात्वम् । ७ घोटके पुंस्त्री शब्दरत्ना० ८ योगाङ्गे सुद्राभेदे स्त्री यथाह काशीख० ४० अ० । “कपालकुहरे जिह्वा प्रतिष्ठा विपरीतगा । भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी । न पीड्यते स रोगेणन च लिप्येत कर्म्मणा । वाध्यते न च कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् । [] चित्तं चरनि खे यस्मात् जिह्वा चरति खे गता । तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर्निषेविता । याव- द्विन्दुः स्थिरोदेहे तावत् मृत्युभयं कुतः । यावद्बद्धा च सा मुद्रा तावद्विन्दुर्न गच्छति” ९ तन्त्रोक्ते पूजाङ्गे मुद्राभेदे यथा “सव्यन्दक्षिणदेशेषु सव्यदेशे तु दक्षि- णम् । बाहुङ्कृत्वा महादेवि । हस्तौ द्वौ परिवर्त्त्य च । कनिष्ठानामिके देवि! युक्ते तेन क्रमेण च । तर्ज्ज- नीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्द्ध्वमपि मध्यमे । अङ्गुष्ठोर्द्ध्वं महेशानि! सरलां वापि कारयेत् । इयं सा खेचरी नाम्ना पार्थिवस्थानयोजिता” तन्त्रसा० । १० मेषादिराशौ पु० । “खेचराश्च सर्वे” ज्यो० त० । सर्वे राशयः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2478-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेचरः, पुं, (खे चरतीति । चर + “चरेष्टः ।” ३ । २ । १६ । इति टः । अलुक् समासः ।) शिवः । इति शब्दरत्नावली ॥ विद्याधरः । इति जटाधरः ॥ पारदः । इति राजनिर्घण्टः ॥ आकाशचारिणि त्रि ॥ [] (“हतो हन्ति जराव्याधिं मूर्च्छितो व्याधिघातकः । बद्धः खेचरतां धत्ते कोऽन्यः मूतात् कृपाकरः ॥” इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारमारणाधि- कारः ॥ मेषादिराशिः । यथा ज्योतिषतत्त्वे--“खेचराश्च सर्व्वे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-283-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खेचर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खेचरखेचर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: खेचर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खेचर 📚 ➤ पक्षी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खेचर 📚आकाशचारी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें