🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:40:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खेचर
khecara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खेचर १ वि॰ पुं॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ खेचरी] आकाशचारी ।
खेचर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो आसमान मे चले । आकाशचारी ।
२. सुर्य चंद्रादि ग्रह ।
३. तारागण ।
४. वायु ।
५. देवता ।
६. विमान ।
७. पक्षी ।
८. बादल ।
९. भुत प्रेत । १० राक्षस ।
११. विद्याधर ।
१२. शिव ।
१३. पारा
१४. कसीस । तूतिया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खे—चर mf(ई)n. moving in the air, flying, MBh.; R. &c.
खे—चर m. a bird, MBh.; Nal.
any aerial being (as a messenger of the gods), MBh. i
a Gandharva, iii
a Vidyā-dhara, BhP. x, 82, 8; Kathās. lii, lxv
a Rakṣas, R. iii, 30, 37
a planet
(hence) the number, ‘nine’
quicksilver, L.
N. of Śiva, L.
खे—चर n. green vitriol
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (334,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेचर पु० खे चरति चर--ट अलुक्स० । १ शिवे, शब्दर० २ विद्याधरे जटा० ३ पारदे राजनि० ४ सूर्य्यादिग्रहे, ५ आकाशगामिमात्रे त्रि० । स्त्रियां ङीप् । ६ तृणे न० रत्ना० तृणस्य वात्यया खे गतिमत्त्वात्तथात्वम् । ७ घोटके पुंस्त्री शब्दरत्ना० ८ योगाङ्गे सुद्राभेदे स्त्री यथाह काशीख० ४० अ० । “कपालकुहरे जिह्वा प्रतिष्ठा विपरीतगा । भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी । न पीड्यते स रोगेणन च लिप्येत कर्म्मणा । वाध्यते न च कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् । [] चित्तं चरनि खे यस्मात् जिह्वा चरति खे गता । तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर्निषेविता । याव- द्विन्दुः स्थिरोदेहे तावत् मृत्युभयं कुतः । यावद्बद्धा च सा मुद्रा तावद्विन्दुर्न गच्छति” ९ तन्त्रोक्ते पूजाङ्गे मुद्राभेदे यथा “सव्यन्दक्षिणदेशेषु सव्यदेशे तु दक्षि- णम् । बाहुङ्कृत्वा महादेवि । हस्तौ द्वौ परिवर्त्त्य च । कनिष्ठानामिके देवि! युक्ते तेन क्रमेण च । तर्ज्ज- नीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्द्ध्वमपि मध्यमे । अङ्गुष्ठोर्द्ध्वं महेशानि! सरलां वापि कारयेत् । इयं सा खेचरी नाम्ना पार्थिवस्थानयोजिता” तन्त्रसा० । १० मेषादिराशौ पु० । “खेचराश्च सर्वे” ज्यो० त० । सर्वे राशयः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2478-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेचरः, पुं, (खे चरतीति । चर + “चरेष्टः ।” ३ । २ । १६ । इति टः । अलुक् समासः ।) शिवः । इति शब्दरत्नावली ॥ विद्याधरः । इति जटाधरः ॥ पारदः । इति राजनिर्घण्टः ॥ आकाशचारिणि त्रि ॥ [] (“हतो हन्ति जराव्याधिं मूर्च्छितो व्याधिघातकः । बद्धः खेचरतां धत्ते कोऽन्यः मूतात् कृपाकरः ॥” इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारमारणाधि- कारः ॥ मेषादिराशिः । यथा ज्योतिषतत्त्वे--“खेचराश्च सर्व्वे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-283-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खेचर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें