🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:01:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खेद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खेद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खेद

अर्थ: अवसाद, आलस्य, उदासी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खेद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खेद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखेदःखेदौखेदाः
द्वितीयाखेदम्खेदौखेदान्
तृतीयाखेदेनखेदाभ्याम्खेदैः
चतुर्थीखेदायखेदाभ्याम्खेदेभ्यः
पञ्चमीखेदात् / खेदाद्खेदाभ्याम्खेदेभ्यः
षष्ठीखेदस्यखेदयोःखेदानाम्
सप्तमीखेदेखेदयोःखेदेषु
सम्बोधनहे खेदहे खेदौहे खेदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खेद
खेद
kheda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खेद संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ खेदित, खिन्न]
१. अप्रसन्नता । दु:ख । रंज ।
२. चित्त ती शिथिलता । थकावट । ग्लानि । जैसे,— सरतिखेद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खेद m. lassitude, depression, R. &c.
exhaustion, pain, affliction, distress, Pañcat. &c.
sexual passion, Pat. Introd. on Vārtt. 1
खेद ˚दन, &c. See √ खिद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (340,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खेदः [खिद्-भावे घञ्] 1 Depression, lassitude, dejection (of spirits). --2 Fatigue, exhaustion; अलसलुलितमुग्धान्यध्वसंजातखेदात् U. 1. 24; अध्वखेदं नयेथाः Me. 32; R. 18. 45. --3 Pain, torment; Amaru. 33. --4 Distress, sorrow; गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु Ve. 1. 11; Amaru. 53. --5 Poverty. --6 A disease. --दा Ved. A hammer, mallet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेद पु० खिद--भावे घञ् । १ शोके हेम० २ अवसादे जटा० । खिद--णिच् कर्त्तरि अच् । ३ रोगे कैयटः । “खेदो- रत्यध्वगत्यादेः श्वासनिद्रादिकृच्छ्रमम्” सा० द० तस्य रति- मार्गगत्यादिकार्य्यता श्वासनिद्रादिकारणता चोक्ता “रतिखेदसमुत्पन्ना निद्रा संज्ञाविपर्य्ययः” सा० द० । “नि- यमितपरिखेदा तच्छिरश्चन्द्रपादैः” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2479,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेदः, पुं, (खिद् + भावे घञ् ।) शोकः । इति हेमचन्द्रः ॥ अवसन्नता । इति जटाधरः ॥ (यथा, हेः रामायणे । ४ । ४९ । ७ । “अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः । खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्व्वं वनमेव विचिन्वताम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-284-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खेद" आता है (32)
वत खेदअहह एक अव्यय जिसका प्रयोग आश्चर्य, खेद, क्लेश और शोक सूचित करने के लिये हो…अहो एक अव्यय जिसका प्रयोग कभी संबोधन की तरह और कभी करुणा, खेद, प्रशंसा, हर…विषाद खेद । दुःख । रंजग्लानि शारीरिक या मानसिक शिथिलता । अनुत्साह । खेद । अक्षमताअनुशोक शोक । पश्चात्ताप । खेदरणरण व्यग्रता । घबराहट । व्याकुलता । २, खेद । पछतावा । रंजहंतोक्ति करुणा, खेद, दुःख, सहानुभूति- परक हंत शब्द की उक्तिरंज दुःख । खेदसंसदन विषाद । खेद । खिन्नताविषादन कष्ट । दुःख । खेद । रंजव्याकूत चिंता । खेदओफ पीड़ा, खेद, शोक ओर आश्चर्य- सूचक शब्द । ओह । उफहैफ खेद या शोकसूचक शब्द । अफसोस । हाय । हाकोफर रंज । दुःख । खेद । तरद्दुद । परेशानी । हैरानी । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—गुज…अंदोह शेक । दुःख । रंज । खेदअनुशोचना दु:ख । शोक । खेद । चिंताआजुर्दगी रंज । खेद । दु:खअहे एक पेड़ जिसकी भूरी लकड़ी मकानों में लगती है तथा हल और गाड़ी आदि बनाने …कलक बेकली । बेचनी । घबराहट । क्रि॰ प्र॰—गुजरना ।—होना ।—रहना ।—मिटनाउदास जिसका चित्त किसी पदार्थ से हट गया हो । विरक्तअनुताप तपन । दाह । जलननिर्वेद अपना अपमानअनी समुह । झुंड । दलय़श्रांति श्रम । परिश्रम । मेहनतऊनी कम । न्यून । थोड़ीरोना पीड़ा । दुःख या शोक से व्याकुल होकर मुँह से विशेष प्रकार का स्वर निकाल…अफसोस शोक । रंजगलानि † संज्ञा स्त्री॰परिहस पु संज्ञा पुं॰परेखा पु संज्ञा पुं॰हिरास भय । त्रास

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खेदखेद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: खिद् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खेद 📚 ➤ अवसाद, आलस्य, उदासी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खेद 📚अप्रसन्नता । दु:ख । रंज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खेद: खिद् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें