🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खेद
kheda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खेद संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ खेदित, खिन्न]
१. अप्रसन्नता । दु:ख । रंज ।
२. चित्त ती शिथिलता । थकावट । ग्लानि । जैसे,— सरतिखेद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खेद m. lassitude, depression, R. &c.
exhaustion, pain, affliction, distress, Pañcat. &c.
sexual passion, Pat. Introd. on Vārtt. 1
खेद ˚दन, &c. See √ खिद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (340,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खेदः [खिद्-भावे घञ्] 1 Depression, lassitude, dejection (of spirits). --2 Fatigue, exhaustion; अलसलुलितमुग्धान्यध्वसंजातखेदात् U. 1. 24; अध्वखेदं नयेथाः Me. 32; R. 18. 45. --3 Pain, torment; Amaru. 33. --4 Distress, sorrow; गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु Ve. 1. 11; Amaru. 53. --5 Poverty. --6 A disease. --दा Ved. A hammer, mallet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेद पु० खिद--भावे घञ् । १ शोके हेम० २ अवसादे जटा० । खिद--णिच् कर्त्तरि अच् । ३ रोगे कैयटः । “खेदो- रत्यध्वगत्यादेः श्वासनिद्रादिकृच्छ्रमम्” सा० द० तस्य रति- मार्गगत्यादिकार्य्यता श्वासनिद्रादिकारणता चोक्ता “रतिखेदसमुत्पन्ना निद्रा संज्ञाविपर्य्ययः” सा० द० । “नि- यमितपरिखेदा तच्छिरश्चन्द्रपादैः” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2479,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेदः, पुं, (खिद् + भावे घञ् ।) शोकः । इति हेमचन्द्रः ॥ अवसन्नता । इति जटाधरः ॥ (यथा, हेः रामायणे । ४ । ४९ । ७ । “अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः । खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्व्वं वनमेव विचिन्वताम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-284-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खेद" आता है (32)
वत खेदअहह एक अव्यय जिसका प्रयोग आश्चर्य, खेद, क्लेश और शोक सूचित करने के लिये हो…अहो एक अव्यय जिसका प्रयोग कभी संबोधन की तरह और कभी करुणा, खेद, प्रशंसा, हर…विषाद खेद । दुःख । रंजग्लानि शारीरिक या मानसिक शिथिलता । अनुत्साह । खेद । अक्षमताअनुशोक शोक । पश्चात्ताप । खेदरणरण व्यग्रता । घबराहट । व्याकुलता । २, खेद । पछतावा । रंजहंतोक्ति करुणा, खेद, दुःख, सहानुभूति- परक हंत शब्द की उक्तिरंज दुःख । खेदसंसदन विषाद । खेद । खिन्नताविषादन कष्ट । दुःख । खेद । रंजव्याकूत चिंता । खेदओफ पीड़ा, खेद, शोक ओर आश्चर्य- सूचक शब्द । ओह । उफहैफ खेद या शोकसूचक शब्द । अफसोस । हाय । हाकोफर रंज । दुःख । खेद । तरद्दुद । परेशानी । हैरानी । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—गुज…अंदोह शेक । दुःख । रंज । खेदअनुशोचना दु:ख । शोक । खेद । चिंताआजुर्दगी रंज । खेद । दु:खअहे एक पेड़ जिसकी भूरी लकड़ी मकानों में लगती है तथा हल और गाड़ी आदि बनाने …कलक बेकली । बेचनी । घबराहट । क्रि॰ प्र॰—गुजरना ।—होना ।—रहना ।—मिटनाउदास जिसका चित्त किसी पदार्थ से हट गया हो । विरक्तअनुताप तपन । दाह । जलननिर्वेद अपना अपमानअनी समुह । झुंड । दलय़श्रांति श्रम । परिश्रम । मेहनतऊनी कम । न्यून । थोड़ीरोना पीड़ा । दुःख या शोक से व्याकुल होकर मुँह से विशेष प्रकार का स्वर निकाल…अफसोस शोक । रंजगलानि † संज्ञा स्त्री॰परिहस पु संज्ञा पुं॰परेखा पु संज्ञा पुं॰हिरास भय । त्रास
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें