🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:30:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गडु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गडु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गडु

अर्थ: बेडौल, कुबड़ा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गडु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गडु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. गडु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गडु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागडुगडुनीगडूनि
द्वितीयागडुगडुनीगडूनि
तृतीयागडुनागडुभ्याम्गडुभिः
चतुर्थीगडुने / गडवेगडुभ्याम्गडुभ्यः
पञ्चमीगडुनः / गडोःगडुभ्याम्गडुभ्यः
षष्ठीगडुनः / गडोःगडुनोः / गड्वोःगडूनाम्
सप्तमीगडुनि / गडौगडुनोः / गड्वोःगडुषु
सम्बोधनहे गडु / हे गडोहे गडुनीहे गडूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गडु
गडु
gaḍu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गडु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बतोरी । कूबड़ा
२. गलगंड़ ।
३. गड़ुआ (को॰) ।
३. कुंत । भाला । बरछी (को॰) । वह जिसे कूबड़ हो (को॰) ।
५. केचुआ (को॰) ।
६. निरर्थक वस्तु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गडु m. an excrescence on the neck (goitre or bronchocele), hump on the back, Pāṇ. ii, 2, 35, Vārtt. 3; i, 3, 37, Kāś.
any superfluous addition (to a poem), Kpr. (cf. Sāh. x, 13)
a humpbacked man, L.
a javelin, spear, L.
an earthworm, L.
a water-pot, W. (cf. दोर्-ग्˚.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (342,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गडु a. [गड्-उन्] Crooked, hump backed. --डुः 1 A hump on the back. --2 A javelin. --3 A water-pot. --4 An earth-worm. --5 Any superfluous excrescence or addition, a useless object; see अंतर्गडु. --6 A goitre, excrescence on the neck. --7 A hump-backed person.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0447-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गडु पु० गड--उन् । १ गलगण्डे घाटामस्तकयोर्मध्ये मास- वृद्धिकारके रोगभेदे भरतः । २ कुब्जे मेदि० । ३ शल्या- स्त्रे शब्दर० । ४ किञ्चुलके (केँचो) त्रिका० । गल गण्डवन्निरर्थके ५ पदार्थे च “काव्यान्तर्गडुभूतत्वात् नाल- ङ्कारः प्रहेलिका” सा० द० । “किमन्तर्गडुला” सर्वद० स० । अस्य कण्ठशब्देन समासे आहिता० वा पूर्वनि० । गडुकण्ठः, कण्ठगडुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2498,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गडुः, पुं, (गड + बाहुलकात् उन् ।) गलगण्डः । [] पृष्ठगुडः । स तु घाटामस्तकयोर्मध्ये मांसवृद्धिः । इति लिङ्गादिसंग्रहे अमरभरतौ ॥ कुब्जः । इति मेदिनी ॥ शल्यास्त्रम् । इति शब्दरत्ना- वली ॥ किञ्चुलुकः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ विषम- ग्रन्थिः । यथा काव्यप्रकाशे तदेतत् काव्यान्त- र्गडुभूतमिति नास्य मेदलक्षणं कृतमित्यत्र तट्टीकाकारः ॥ (“न च अजागलस्तनवदन्त- र्गडुना तेन किं वेति वाच्यम् ।” इति वेदान्त- भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-292-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गडु" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गडुगडु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गडु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | गडु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गडु 📚 ➤ बेडौल, कुबड़ा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गडु 📚बतोरी । कूबड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें