🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:20:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गतागत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गतागत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गतागत

अर्थ: जाना-आना, बार-बार मिलना

व्युत्पत्ति: गत-आगतम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गतागत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गतागत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गतागत (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागतागतम्गतागतेगतागतानि
द्वितीयागतागतम्गतागतेगतागतानि
तृतीयागतागतेनगतागताभ्याम्गतागतैः
चतुर्थीगतागतायगतागताभ्याम्गतागतेभ्यः
पञ्चमीगतागतात् / गतागताद्गतागताभ्याम्गतागतेभ्यः
षष्ठीगतागतस्यगतागतयोःगतागतानाम्
सप्तमीगतागतेगतागतयोःगतागतेषु
सम्बोधनहे गतागतहे गतागतेहे गतागतानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गतागत
गतागत
gatāgata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गतागत १ वि॰ [सं॰] आया गया ।
गतागत २ संज्ञा पुं॰
१. आवागमन । जन्ममरण ।
२. पैतरा । कावा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गतागत mfn. (g. अक्षद्यूतादि) going and coming, BhP. xi, 28, 26
गतागत n. going and coming, going to and fro, reiterated motion in general, Bhag. ix, 21; Kathās. iii, (pl.), iic, cxviii, 119
the flight of a bird backward and forward, MBh. vii, 1902
(in astron.) irregular course of the asterisms, VarBṛ.
appearance and disappearance, growth and decline, R. vii, 51, 24
pl. with √ कृ, to enter into a negotiation or treaty, Rājat. viii
cf. गमागम.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (347,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गतागत न० गतं गमनमागतमागमनं द्वयोः, समाहारः । १ गमा- गमनयोः । “एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते” गीता । जीवस्य गतागतं च संसारे मरणोत्तरं पुन- र्जन्मग्रहणरूपम् निष्क्रियस्य तस्य अन्यथा तदसम्भवात् । “गतागतकुतूहलं नयनयोरपाङ्गावधि” रसमञ्जरी । “मध्येन मघानां गतागतं लोहितः करो- ति ततः” वृह० सं० ६ अ० । गतागतेन निर्वृत्तम् अक्ष- [] द्युता० ठक् । गातागतिक यातायातनिष्पादिते त्रि० । पूर्बं गतं पश्चादागतम् । २ पक्षिगतिभेदे जटाधरः । गम- कर्त्तरि क्तं । कर्म्म० । पूर्वं गते पश्चादागते त्रि० । खग- गतिशब्दे विवृतिः । आ + गम--क्तिन् गतोत्तरमागतिः । गताततिरप्यत्र स्त्री । “जावालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम्” रामा० अयो० ११० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2514-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गतागतं, क्ली, (गतं ऊर्द्धगमनं आगतं अधोगमनं यत्र ।) पक्षिगतिविशेषः । इति जटाधरः ॥ (गतञ्च आगतञ्च द्वयोः समाहारः ।) यातायातम् । यथा, रसमञ्जर्य्याम् । “गतागतकुतूहल नयनयारपाङ्गावधि ॥” (तथा च भगवदगीतायाम् । ९ । २१ । “ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्त्यलोकं विशन्ति । एवं त्रयीधर्म्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते गतं विनष्टं आगतं पुनः संसारागमन यस्मात् । यं प्राप्य जीवो न पुनर्निवर्त्तते इति वाक्यात् तथात्वम् । पुं, महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ७९ । [] “नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-298-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गतागत" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गतागतगतागत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गतागत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गतागत 📚 ➤ जाना-आना, बार-बार मिलना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गतागत 📚आया गया🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गतागत = गता + गत तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें